Είναι περασμένα μεσάνυχτα στο Καζακστάν, όταν -10.392 χιλιόμετρα μακριά- στο Βάντενμπεργκ της Καλιφόρνιας, μέσα στην πυκνή πρωινή ομίχλη, εκτοξεύεται ένας πύραυλος της SpaceX φορτωμένος με δορυφόρους.
Ωστόσο, παρά την περασμένη ώρα, κάποια παιδιά στην καζακική πρωτεύουσα, την Αστανά, είναι τόσο ενθουσιασμένα, που δεν έχουν ύπνο. Γιατί; Διότι την επόμενη ημέρα αυτός ο πύραυλος θα απελευθερώσει στο Διάστημα ένα τροχιακό σύστημα, που μεταφέρει -για λογαριασμό τους- έναν μικροσκοπικό δορυφόρο κατασκευασμένο στην Ελλάδα! Είναι ένας δορυφόρος διαστάσεων 5 x 5 x 5 εκατοστών, όσο ένας κύβος Ρούμπικ, ο οποίος δημιουργήθηκε στην Αθήνα από προγραμματιστές/τριες και μηχανικούς του μη κερδοσκοπικού οργανισμού Libre Space Foundation (LSF).
Ο συγκεκριμένος οργανισμός ιδρύθηκε από εννέα ανθρώπους το 2015, με στόχο τη δημιουργία διαστημικής τεχνολογίας ανοιχτού λογισμικού και σχεδίασης και σήμερα απασχολεί περίπου 25 εργαζόμενους (το ένα τέταρτο γυναίκες), συν νεαρά άτομα που κάνουν την πρακτική τους, έχοντας μέχρι στιγμής στείλει «εκεί πάνω» πάνω από δέκα μικροδορυφόρους, νανοδορυφόρους και πικοδορυφόρους.
Ένας από αυτούς τους πικοδορυφόρους εκτοξεύτηκε μόλις την 1η Οκτωβρίου, για λογαριασμό ενός σχολείου στην Αστανά, την πρωτεύουσα και δεύτερη σε πληθυσμό πόλη του Καζακστάν. Οι άνθρωποι του LSF με έκπληξη δέχτηκαν την απευθείας κρούση της Διαστημικής Υπηρεσίας του Καζακστάν, η οποία είχε γνωρίσει το έργο τους μέσω της παρουσίας τους σε διεθνή συνέδρια. «Ήθελαν μια εκτίμηση για το πόσο θα κοστίσει ένας δορυφόρος κλάσης “τσέπης”, ο οποίος θα χρησιμοποιείτο σε ένα σχολείο στο Καζακστάν, καθώς φαίνεται ότι επιθυμούν η χώρα να αποκτήσει σταδιακά ένα αυτόνομο διαστημικό πρόγραμμα, αλλά έχουν χαμηλό προϋπολογισμό. Οπότε αποφάσισαν να ξεκινήσουν από ένα σχολείο. Αρχικά τους στείλαμε ένα μοντέλο κατάλληλο μόνο για δοκιμές στο εργαστήριο (engineering model), πάνω στο οποίο εκπαιδεύσαμε μαθητές και μαθήτριες και στη συνέχεια κατασκευάσαμε τον δορυφόρο που όντως εκτοξεύτηκε. Ως πατέρας ενός μικρού κοριτσιού καταλαβαίνω πώς νιώθουν αυτά τα παιδιά, που πλέον κάτι “δικό τους” ταξιδεύει στο Διάστημα και μπορούν να επικοινωνήσουν με αυτό, καθώς θα έχουν τη δυνατότητα να δουν πώς ο επίγειος δορυφορικός σταθμός λαμβάνει το σήμα από διαφορετικές διαμορφώσεις σήματος» λέει στο ΑΠΕ-ΜΠΕ ο αντιπρόεδρος του LSF, Ελευθέριος Κοσμάς.
Ο πύραυλος της SpaceX, που εκτοξεύτηκε τα ξημερώματα της 1ης προς 2η Οκτωβρίου, δεν μετέφερε πάντως μόνο αυτόν τον μικροσκοπικό σχολικό δορυφόρο, αλλά συνολικά οκτώ, που όλοι είχαν -με τον έναν ή τον άλλο τρόπο- την «υπογραφή» του LSF. Ανάμεσά τους ήταν άλλοι τέσσερις πικοδορυφόροι SIDLOC (σύστημα ταυτοποίησης και εντοπισμού δορυφόρων και άλλων διαστημικών αντικειμένων) καταχωρημένοι ως ελληνικοί, συν τρεις του Συλλόγου Ραδιοερασιτεχνών της Γερμανίας AMSAT Deutscheland, οι οποίοι χρησιμοποίησαν το ανοιχτό λογισμικό και τα σχέδια του ελληνικού οργανισμού, προκειμένου να κατασκευάσουν τους δικούς τους δορυφόρους «τσέπης». Όλοι οι δορυφόροι βρίσκονται πλέον σε τροχιά.
Η Χέντι Λαμάρ και ο Πολ Ντιράκ στο Διάστημα
Σχεδόν έναν χρόνο «μετρούν» στο Διάστημα οι δύο μικροδορυφόροι, διαστάσεων 30 x 10 x 10, που «απελευθερώθηκαν» τον Νοέμβριο του 2025. Πρόκειται για τους νανοδορυφόρους «Phasma Lamar» (βαφτισμένος προς τιμήν της Αυστρο-εβραίας ντίβας Χέντι Λαμάρ, ηθοποιού και εφευρέτριας, με σημαντικές καινοτομίες στον τομέα των τεχνολογιών επικοινωνιών) και «Phasma Dirac» (προς τιμήν του θρυλικού Βρετανού θεωρητικού φυσικού Πολ Ντιράκ), οι οποίοι «χρηματοδοτήθηκαν από το ελληνικό Δημόσιο (πρόγραμμα «Ελλάδα 2.0»), στο πλαίσιο έργου που προκήρυξε ο ESA (Ευρωπαϊκός Οργανισμός Διαστήματος)», σύμφωνα με τον Ελευθέριο Κοσμά. Οι δύο νανοδορυφόροι χρησιμοποιούνται για πειράματα πάνω στο ηλεκτρομαγνητικό φάσμα, με στόχο μεταξύ άλλων την καλύτερη κατανόηση του πώς το χρησιμοποιούμε, η οποία θα έχει ως αποτέλεσμα βελτιώσεις στις ασύρματες τηλεπικοινωνίες (πχ. συστήματα GPS). Επίσης χρησιμοποιούνται για εντοπισμό ηλεκτρομαγνητικών σημάτων άλλων αντικειμένων σε τροχιά όπως οι δορυφόροι SIDLOC.
Ο LSF είχε νωρίτερα κατασκευάσει και εκτοξεύσει τρεις μικροδορυφόρους -τον «UPSat», σε συνεργασία με το Πανεπιστήμιο Πάτρας και τους «Qubik» 3 & 4. Επιπλέον, έχει αναπτύξει το μεγαλύτερο, παγκοσμίως, δίκτυο λήψης δορυφορικών δεδομένων, το SatNOGS, στο οποίο συμμετέχουν πάνω από 400 σταθμοί σε περισσότερες από 50 χώρες και το οποίο έχει στοιχίσει σημαντικά λιγότερο από προσπάθειες κλειστού χαρακτήρα πολλαπλάσιου προϋπολογισμού, δίνοντας σε όποιον το επιθυμεί -είτε ερασιτέχνη είτε πανεπιστήμιο- σχέδια και οδηγίες για κεραιοσυστήματα και δημιουργία επίγειων δορυφορικών σταθμών.
Δορυφόροι με ταυτότητα
Επόμενοι στόχοι; Περισσότεροι δορυφόροι στο διάστημα και, γιατί όχι στο μέλλον, ένα «satellite tracker», αντίστοιχο με αυτά που υπάρχουν για τον εντοπισμό αεροπλάνων ή σκαφών στη θάλασσα, αλλά για δορυφόρους. «Δεδομένου ότι πολλοί δορυφόροι και μικροδορυφόροι απελευθερώνονται πλέον ταυτόχρονα, κατά τις πρώτες ώρες ή και ημέρες υπάρχει μεγάλη δυσκολία να εντοπιστεί ποιο αντικείμενο είναι ποιο και σε ποιον ανήκει. Ένα τέτοιο σύστημα θα επέτρεπε την ταχεία αναγνώριση δορυφόρων ή και άλλων αυτόνομων αντικειμένων στο Διάστημα. Σήμερα η Ευρώπη βασίζεται κατά κύριο λόγο στις υποδομές των ΗΠΑ, για αυτή την ταυτοποίηση. Με δορυφόρους όπως οι SIDLOC, που εκτοξεύτηκαν στο Διάστημα στον τελευταίο όροφο του «Ariane 6», του νεότερου πυραύλου της Ευρώπης και μάλιστα στην πρώτη πτήση του, αλλά και με τους Phasma Lamar και Phasma Dirac, ίσως καταφέρουμε στο μέλλον να έχουμε ένα λειτουργικό πρωτόκολλο, που θα μας επιτρέψει να αναπτύξουμε αυτόν τον δορυφορικό ραδιοφάρο, ένα σύστημα satellite tracker, που θα λύσει το μεγάλο αυτό πρόβλημα» επισημαίνει ο Ελευθέριος Κοσμάς.
Μέχρι πριν από λίγα χρόνια, το LSF έδρευε στην οδό Αμπατιέλου, στις εγκαταστάσεις ενός πρώην τυπογραφείου, που τύπωνε χάρτες. Πλέον μετακόμισε στη Λένορμαν, κοντά στην Ακαδημία Πλάτωνος, κατά τύχη και πάλι στους χώρους ενός πρώην τυπογραφείου. «Κατά κάποιο τρόπο τιμούμε την παράδοση της τυπογραφίας» λέει ο Ελευθέριος Κοσμάς, σημειώνοντας ότι στις νέες εγκαταστάσεις, πέρα από τα γραφεία, έχει δημιουργηθεί και ένα «clean room», ήτοι ένας χώρος με ιδανικές συνθήκες θερμοκρασίας, πίεσης, υγρασίας και καθαριότητας, ώστε οι πλακέτες που μια μέρα θα ταξιδέψουν στο Διάστημα, να μην κινδυνεύουν από τους μικροσκοπικούς κόκκους της σκόνης.