Πολλές χώρες θέλουν να επιβάλουν περιορισμούς για τους ανηλίκους σε πλατφόρμες όπως το TikTok. Πόσο αποτελεσματικές είναι όμως οι απαγορεύσεις αυτές; Της Ίνες Άιζελε
Κυβερνήσεις σε περισσότερες από δώδεκα χώρες προσπαθούν να περιορίσουν την πρόσβαση των ανηλίκων στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης.
Σε αυτές περιλαμβάνονται μεταξύ άλλων η Γαλλία, η Ισπανία, το Ηνωμένο Βασίλειο, η Γερμανία εξετάζει επίσης το ενδεχόμενο λήψης μέτρων, ενώ και η ελληνική κυβέρνηση προανήγγειλε νέες ρυθμίσεις για ανηλίκους κάτω των 15 ετών.
Ο στόχος των νομοθεσιών είναι η προστασία των νέων, κάτι που φαίνεται λογικό, καθώς ο χρόνος που περνούν τα παιδιά μπροστά σε οθόνες, ο οποίος συχνά είναι υψηλός, μπορεί να προκαλέσει συγκρούσεις σε πολλές οικογένειες. Σύμφωνα με μελέτη του 2025 του ΟΟΣΑ περίπου ένας στους δύο 15χρονους στις χώρες του ΟΟΣΑ περνά τουλάχιστον 30 ώρες την εβδομάδα σε ψηφιακές συσκευές.
Είναι όμως πράγματι τα όρια ηλικίας ο καλύτερος τρόπος για να αντιμετωπιστούν οι αρνητικές επιπτώσεις των social media;
«Είναι εύκολο να τραβήξεις την προσοχή ζητώντας όρια ηλικίας»
Ο ψυχολόγος και νευροεπιστήμονας Κρίστιαν Μόνταγκ πιστεύει ότι η συζήτηση χάνει το ουσιαστικό σημείο εστίασης. «Όταν εμφανίζονται νέες τεχνολογίες, αυτές προκαλούν γρήγορα και έναν ηθικό πανικό», λέει ο ειδικός, που είναι καθηγητής γνωστικών και εγκεφαλικών επιστημών στο Πανεπιστήμιο του Μακάο στην Κίνα. «Και χωρίς να σημαίνει αυτό ότι δεν υπάρχουν πραγματικές ανησυχίες μεταξύ των πολιτικών, είναι επίσης αρκετά εύκολο να προβληθεί κάποιος πολύ περισσότερο απλώς ζητώντας μία απαγόρευση στα social media».
Η ερευνήτρια στον εκπαιδευτικό κλάδο Νίνα Κόλεκ βλέπει επίσης τη συζήτηση με σκεπτικισμό. Η περίπτωση της Αυστραλίας έχει δείξει ότι δεν είναι τόσο εύκολο να επιβληθούν όρια ηλικίας, εξηγεί η Κόλεκ, καθηγήτρια θεωρίας εκπαίδευσης και κοινωνικοποίησης στο Πανεπιστήμιο του Πότσνταμ στη Γερμανία. Κατά την ίδια «δεν έχουμε ακόμη επιλύσει τα πραγματικά θεμελιώδη προβλήματα των social media, απλώς αυξήσαμε λίγο την ελάχιστη ηλικία πρόσβασης».
Τα προβλήματα ξεκινούν με τους ενδεχομένως εθιστικούς εξατομικευμένους αλγορίθμους και τα τεχνάσματα όπως οι ειδοποιήσεις και το ασταμάτητο scrolling, που έχουν σχεδιαστεί για νακρατούν τους χρήστες στην πλατφόρμα όσο το δυνατόν περισσότερο. Πέρα από αυτό, μόλις κάποιος βρεθεί σε μια πλατφόρμα, μπορεί να εκτεθεί σε βίαιο ή σεξουαλικό περιεχόμενο.
Παρ’ ότι τα ψηφιακά μέσα δίνουν σε παιδιά και νέους τη δυνατότητα να ενημερώνονται, να παίζουν και να κοινωνικοποιούνται, η μελέτη του ΟΟΣΑ υποδηλώνει ότι η υπερβολική χρήση μπορεί να έχει αρνητικές συνέπειες. Μεταξύ αυτών περιλαμβάνονται σωματικά προβλήματα, όπως αϋπνία και έλλειψη κίνησης, καθώς και προβλήματα όπως ο διαδικτυακός εκφοβισμός, η κοινωνική απομόνωση και η κατάθλιψη.
Ο Μόνταγκ επισημαίνει ότι συχνά είναι δύσκολο να απομονωθούν οι ακριβείς επιπτώσεις των social media, επειδή παίζουν ρόλο και άλλοι παράγοντες, όπως το περιβάλλον και η γενετική. Ωστόσο, η σύνδεση μεταξύ υπερβολικής ή εθιστικής χρήσης smartphone και χαμηλών σχολικών επιδόσεων έχει βάσιμη επιστημονική τεκμηρίωση. Το ίδιο ισχύει και για τα αρνητικά αισθήματα που διαμορφώνουν πολλοί χρήστες των μέσων κοινωνικής δικτύωσης για το σώμα τους.
Και οι ενήλικες δυσκολεύονται
Τα παιδιά και οι έφηβοι είναι ιδιαιτέρως ευάλωτοι στις αρνητικές επιπτώσεις των social media.
«Ο ανθρώπινος εγκέφαλος χρειάζεται σχετικά πολύ χρόνο για να αναπτυχθεί», λέει ο Μόνταγκ. «Αυτό σημαίνει ότι οι ανήλικοι δυσκολεύονται περισσότερο να αυτορρυθμιστούν και έχουν μεγαλύτερη δυσκολία να αφήσουν το κινητό τους σε σχέση με τους ενήλικες».
Αλλά και οι ενήλικες δεν τα καταφέρνουν και πολύ καλύτερα. Πολλοί άνθρωποι άνω των 20 ετών αντιμετωπίζουν επίσης προβλήματα λόγω των social media.
Αυτό θέτει το ερώτημα εάν οι απαγορεύσεις των social media για παιδιά κάτω των 14 ή 16 ετών κάνουν πράγματι μεγάλη διαφορά.
Οι ειδικοί λένε ότι η συζήτηση πρέπει να διευρυνθεί. Πολλοί θεωρούν τους περιορισμούς ηλικίας απλώς ένα από τα πολλά αναγκαία μέτρα. Η Κόλεκ, για παράδειγμα, το χαρακτηρίζει ως «μια ψευδο-συζήτηση που αποσπά την προσοχή από πραγματικά αποτελεσματικά εργαλεία».
Οι πρωτοβουλίες της ΕΕ
Η Κόλεκ εκτιμά ότι ο Νόμος για τις Ψηφιακές Υπηρεσίες (DSA) της ΕΕ, το ενωσιακό νομικό πλαίσιο για τις ψηφιακές υπηρεσίες, περιλαμβάνει πολλά αποτελεσματικά μέτρα – υποχρεώνοντας τις μεγάλες διαδικτυακές πλατφόρμες και τις μηχανές αναζήτησης να προσφέρουν περισσότερη προστασία στους χρήστες. Έτσι, πλατφόρμες όπως το TikTok, το Instagram και άλλες αναγκάζοντας να προβαίνουν σε συστηματικές αξιολογήσεις περιορισμού κινδύνων, καθώς και να διασφαλίζουν διαφάνεια σχετικά με τους αλγορίθμους τους.
Ο DSA απαιτεί επίσης από τις εταιρείες να παρέχουν πρόσβαση στα δεδομένα τους σε ανεξάρτητους ερευνητές, επιτρέποντας σε εξωτερικούς ελεγκτές να εξετάζουν πώς ορισμένα χαρακτηριστικά ή στοιχεία επηρεάζουν τους χρήστες. Αυτό ήταν μέχρι σήμερα το μεγαλύτερο πρόβλημα. «Για χρόνια έπρεπε να αγωνιζόμαστε με δεμένα χέρια. Και η πρόσβαση εξακολουθεί να είναι εντελώς ανεπαρκής, παρά την εισαγωγή του DSA», αναφέρει ο Μόνταγκ.
Η συγκεκριμένη ενωσιακή νομοθεσία δεν έχει αποδείξει ακόμη την αποτελεσματικότητά της ή δεν έχει εφαρμοστεί πλήρως και σε άλλους τομείς. Και ο πρόεδρος Τραμπ, ο οποίος έχει επανειλημμένα προσπαθήσει να υπερασπιστεί τις αμερικανικές τεχνολογικές εταιρείες από μεγάλα πρόστιμα της ΕΕ με την απειλή τιμωρητικών δασμών, αποτελεί ένα ακόμα πρόβλημα.
Ένα προβληματικό επιχειρηματικό μοντέλο
Η τροποποίηση ορισμένων χαρακτηριστικών σχεδιασμού για ανήλικους χρήστες θα μπορούσε να είναι ένας τρόπος αντιμετώπισης των αρνητικών επιπτώσεων των social media. Σύμφωνα με τον Μόνταγκ, η κινεζική έκδοση του TikTok, το Douyin, προσφέρει μια έκδοση για χρήστες κάτω των 14 ετών που επιτρέπει scrolling μόνο για 40 λεπτά. Μετά από αυτό δεν εμφανίζεται νέο περιεχόμενο.
Το TikTok διαθέτει ήδη χρονικά όρια, αλλά αυτά είναι εύκολο να απενεργοποιηθούν. Τα παιδιά κάτω των 13 ετών θεωρητικά χρειάζονται έναν κηδεμόνα για να εισαγάγει έναν κωδικό στη συσκευή τους, εάν θέλουν να παραμείνουν περισσότερο online. Από τα 13 και μετά τα παιδιά πρέπει να ορίσουν τον δικό τους κωδικό, εάν θέλουν να συνεχίσουν την κύλιση. Ούτως ή άλλως όμως πολλά παιδιά δηλώνουν συχνά μεγαλύτερη ηλικία από την πραγματική τους.
Τελικά, όπως λέει ο Μόνταγκ, οι πλατφόρμες θα πρέπει να σχεδιαστούν με έναν θεμελιωδώς διαφορετικό τρόπο, ιδίως για τα παιδιά αλλά και για τους ενήλικες. «Είναι το επιχειρηματικό μοντέλο δεδομένων που παρακολουθεί τους χρήστες και μεγιστοποιεί τον χρόνο online εκ φύσεως ανθυγιεινό; Ναι, είναι. Δεν χρειάζεται πραγματικά να περιμένουμε σχετικές επιστημονικές μελέτες για τα ψυχολογικά προβλήματα», επισημαίνει ο ειδικός
ΔΙΑΒΑΣΤΕ ΠΕΡΙΣΣΟΤΕΡΕΣ ΕΙΔΗΣΕΙΣ:
- Ταξιδιωτική βιομηχανία: Πώς το TikTok «χτίζει» brand awareness και φέρνει απευθείας κρατήσεις
- «Ψηφιακή ασπίδα» για ανηλίκους: Σε πλήρη εφαρμογή το 2027 ο περιορισμός στα social media κάτω των 15 ετών
- Ψηφιακός πόλεμος ΗΠΑ-Ιράν: Η άνοδος της «Slopaganda», τα AI βίντεο και οι Lego φιγούρες του Τραμπ