Όταν ένας άνθρωπος φεύγει από τη ζωή, πίσω του δεν αφήνει μόνο ακίνητα, προσωπικά αντικείμενα και οικογενειακά κειμήλια, αλλά και ένα ολοένα και πιο πολύπλοκο ψηφιακό αποτύπωμα: email, φωτογραφίες, κωδικούς πρόσβασης, λογαριασμούς στα social media, playlists, ακόμη και έξυπνες συσκευές του σπιτιού. Σύμφωνα με την ESET και τον Φιλ Μανκάστερ της WeLiveSecurity, αυτά τα ψηφιακά στοιχεία συχνά «κλειδώνονται» μετά τον θάνατο, δυσκολεύοντας την οικογένεια σε μια ήδη φορτισμένη συναισθηματικά περίοδο και αφήνοντας παράλληλα περιθώριο για εκμετάλλευση από απατεώνες.
Η διαχείριση της ψηφιακής κληρονομιάς αναδεικνύεται πλέον σε σημαντικό ζήτημα, καθώς οι πλατφόρμες, τα νομικά πλαίσια και οι πρακτικές πρόσβασης παραμένουν αποσπασματικά και σε πολλές περιπτώσεις ασαφή. Όπως επισημαίνεται, είναι κρίσιμο οι χρήστες να προνοούν εγκαίρως, ώστε να μειώνεται τόσο το πρακτικό όσο και το συναισθηματικό βάρος για τους αγαπημένους τους.
Το νομικό κενό
Ένα από τα μεγαλύτερα προβλήματα αφορά την έλλειψη ενιαίων κανόνων για την πρόσβαση σε ψηφιακά περιουσιακά στοιχεία μετά θάνατον. Ενώ τράπεζες, φορολογικές αρχές και εταιρείες πιστωτικών καρτών έχουν καθιερωμένες διαδικασίες, οι ψηφιακές πλατφόρμες συχνά αντιμετωπίζουν τον θάνατο ως «ακραία περίπτωση» και τα δεδομένα των χρηστών παραμένουν δεσμευμένα.
Στις Ηνωμένες Πολιτείες, ο νόμος RUFADAA επιχειρεί να καλύψει το κενό, όμως στην πράξη οι συγγενείς εξακολουθούν να έρχονται αντιμέτωποι με περιοριστικούς όρους χρήσης των πλατφορμών. Στο Ηνωμένο Βασίλειο, οι ειδικοί προειδοποιούν ότι χωρίς σχεδιασμό οι οικογένειες συχνά δεν μπορούν να αποκτήσουν πρόσβαση σε λογαριασμούς θανόντων, ενώ στην Ευρώπη το Ευρωπαϊκό Νομικό Ινστιτούτο προωθεί την εναρμόνιση του πλαισίου για την κληρονομική διαδοχή των ψηφιακών περιουσιακών στοιχείων.
Οι κίνδυνοι για τις οικογένειες
Η αδυναμία πρόσβασης στα ψηφιακά ίχνη ενός αγαπημένου προσώπου μπορεί να επιβαρύνει ακόμη περισσότερο το πένθος, ειδικά όταν οι πλατφόρμες εξακολουθούν να εμφανίζουν υπενθυμίσεις, γενέθλια ή επισημάνσεις φωτογραφιών. Σε ορισμένες περιπτώσεις, μάλιστα, οι συγγενείς μπορεί να μην έχουν πρόσβαση ούτε σε κρυπτονομίσματα ή άλλα περιουσιακά στοιχεία που δικαιούνται νόμιμα.
Παράλληλα, συνδρομές και υπηρεσίες που παραμένουν ενεργές ενδέχεται να συνεχίσουν να χρεώνουν τον λογαριασμό του αποθανόντος, μειώνοντας τα διαθέσιμα κεφάλαια. Το ζήτημα δεν είναι μόνο πρακτικό, αλλά και ψυχολογικό, καθώς η ψηφιακή παρουσία ενός ανθρώπου μπορεί να παραμένει ζωντανή με τρόπους που δυσκολεύουν την οικογένεια να διαχειριστεί την απώλεια.
Πώς δρουν οι απατεώνες
Η ESET προειδοποιεί ότι οι επιτήδειοι έχουν εντοπίσει στις ψηφιακές κληρονομιές μια νέα ευκαιρία κέρδους. Αναζητούν στοιχεία σε νεκρολογίες και αναρτήσεις κοινωνικής δικτύωσης, ώστε να υποδυθούν τον αποθανόντα, να εξαπατήσουν πιστωτικές κάρτες ή να διαπράξουν φορολογική απάτη.
Η απειλή επεκτείνεται και στις οικογένειες. Οι απατεώνες μπορούν να χρησιμοποιήσουν βίντεο του αποθανόντος για τη δημιουργία deepfakes, με στόχο την απόσπαση χρημάτων ή ευαίσθητων πληροφοριών από συγγενείς. Επίσης, μπορεί να παραβιάσουν λογαριασμούς στα social media και να τους αξιοποιήσουν για περαιτέρω απάτες, ή να παρουσιαστούν ως εκπρόσωποι ασφαλιστικών εταιρειών και «υπηρεσιών ανάκτησης λογαριασμών».
Τι μπορεί να γίνει
Η βασική σύσταση είναι ο προγραμματισμός όσο το δυνατόν νωρίτερα. Ένας ψηφιακός κατάλογος με σημαντικούς λογαριασμούς, συσκευές και στοιχεία πρόσβασης μπορεί να διευκολύνει σημαντικά τους οικείους, αν και η διαδικασία γίνεται πιο σύνθετη όταν χρησιμοποιούνται passkeys ή ψηφιακά πορτοφόλια για αποθήκευση κωδικών.
Οι μεγάλες τεχνολογικές πλατφόρμες προσφέρουν εργαλεία όπως η Επαφή Κληρονομιάς σε Facebook και Instagram, ο Διαχειριστής Ανενεργού Λογαριασμού της Google, η Ψηφιακή Κληρονομιά της Apple και λειτουργίες έκτακτης πρόσβασης σε υπηρεσίες διαχείρισης κωδικών, όπως οι 1Password, LastPass και Keeper. Ωστόσο, όπως σημειώνεται, τα δικαιώματα που παρέχουν μπορεί να είναι περιορισμένα και η ενεργοποίηση πρέπει να γίνει εν ζωή.
Παράλληλα, συνιστάται η υποβολή της φορολογικής δήλωσης του θανόντος, η ειδοποίηση των πιστωτικών ιδρυμάτων, η παρακολούθηση ύποπτης δραστηριότητας, το πάγωμα τραπεζικών λογαριασμών και καρτών, καθώς και η ακύρωση συνδρομών. Εξίσου σημαντικό είναι να αποφεύγεται η υπερβολική κοινοποίηση προσωπικών πληροφοριών στη νεκρολογία, καθώς αυτές μπορούν να αξιοποιηθούν από απατεώνες.
Η ανάγκη για κανόνες
Το ζήτημα της ψηφιακής κληρονομιάς δείχνει ότι η σύγχρονη ζωή δεν αφήνει πίσω μόνο υλικά περιουσιακά στοιχεία, αλλά και ένα πολύπλοκο σύνολο δεδομένων που απαιτεί νέα εργαλεία και σαφέστερους κανόνες. Το OpenID Foundation καλεί κυβερνήσεις, τεχνολογικές πλατφόρμες και φορείς τυποποίησης να δράσουν, ώστε η διαδικασία να γίνει ασφαλέστερη και λιγότερο τραυματική για τις οικογένειες.
Μέχρι τότε, η πρόληψη παραμένει το πιο αποτελεσματικό μέτρο. Η έγκαιρη οργάνωση των ψηφιακών λογαριασμών και η ενημέρωση των οικείων μπορούν να περιορίσουν τόσο τις πρακτικές δυσκολίες όσο και τους κινδύνους απάτης που συνοδεύουν την ψηφιακή κληρονομιά.