Η αποστολή μηνυμάτων κατά την οδήγηση. To bullying στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης. Η υιοθέτηση της τελευταίας θεωρίας συνωμοσίας. Η παρουσίαση έργου που έχει δημιουργηθεί από τεχνητή νοημοσύνη ως δικό σου. Αυτό μπορεί να μοιάζει με μια τυχαία λίστα κακών συνηθειών του 21ου αιώνα.
Αλλά σύμφωνα με τον καθηγητή φιλοσοφίας Ross Channing Reed, όλα αυτά αποτελούν παραδείγματα της απώλειας μιας συγκεκριμένης αρετής: της σωφροσύνης.
Μια αρχαία ελληνική έννοια, η σωφροσύνη είναι αυτό που σήμερα θα ονομάζαμε «διαύγεια του νου».
Πρόκειται για ένα σύνολο χαρακτηριστικών, όπως η μετριοφροσύνη, η στοχαστικότητα και η αυτογνωσία, γράφει ο Reed σε άρθρο του στο The Conversation.
Αυτά τα χαρακτηριστικά συναντώνται σε άτομα που μπορούν να σέβονται και να εμπιστεύονται τον εαυτό τους, και να είναι σεβαστά και αξιόπιστα από τους άλλους.
Αρμονία της ψυχής
Για τους Αρχαίους Έλληνες, η σωφροσύνη αντιπροσώπευε την αριστεία του χαρακτήρα, τη μετριοφροσύνη και την αυτοκυριαρχία.
Συνδέονταν με τη φρόνηση, ή πρακτική σοφία, και βρισκόταν σε έντονη αντίθεση με την ύβρη: την υπερβολική υπερηφάνεια, την επικίνδυνη υπερβολική αυτοπεποίθηση και την έλλειψη αυτογνωσίας.
Ο Ηράκλειτος, ένας φιλόσοφος που έζησε γύρω στο 500 π.Χ., δίδαξε ότι η σωφροσύνη ήταν η πιο σημαντική αρετή από όλες.
Ο Πλάτωνας, που δίδαξε έναν αιώνα αργότερα, συζήτησε τη σωφροσύνη ως την ικανότητα να γνωρίζει κανείς τον εαυτό του – και να γνωρίζει πότε δεν γνωρίζει κάτι.
Στην «Πολιτεία», παρομοίασε τη σωφροσύνη με μια αρμονία ή φιλία μεταξύ των τριών μερών της ψυχής: της λογικής, του πνεύματος και των σωματικών επιθυμιών.
Ο μαθητής του Πλάτωνα, ο Αριστοτέλης, υποστήριξε ότι η σωφροσύνη επιτρέπει στους ανθρώπους να επιτύχουν μια ισορροπία μεταξύ της ικανοποίησης και της αυταπάρνησης – όπως κάποιος που προσπαθεί να κάνει τη σωστή ποσότητα σωματικής άσκησης, ούτε πάρα πολύ ούτε πάρα λίγη. Ο Αριστοτέλης δίδαξε ότι ήταν μια αρετή που αναπτύσσεται μέσω της πρακτικής, ακριβώς όπως η προπόνηση για ένα άθλημα ή η εκμάθηση ενός μουσικού οργάνου.
Η σωφροσύνη, εν συντομία, δεν είναι έμφυτη, αλλά πρέπει να μάθει κανείς.
Πειθαρχία και διάκριση
Πιστεύω ότι η σωφροσύνη εξακολουθεί να είναι απαραίτητη για την καλή ζωή, τη ζωή της ευδαιμονίας – την ευτυχία και την ανθρώπινη άνθηση. Δεν είναι ένα παροδικό συναίσθημα, αλλά η αίσθηση ότι είσαι ο καλύτερος εαυτός σου. Αυτό συνεπάγεται ένα είδος ικανοποίησης που δεν είναι δυνατό χωρίς αυτογνωσία και αυτοέλεγχο.
Επιπλέον, απαιτεί την ικανότητα να διακρίνεις το καλό από το κακό, το αληθινό από το ψεύτικο – ικανότητες που δεν είναι έμφυτες, αλλά μαθαίνονται μέσω της σταθερής εξάσκησης. Χωρίς σωφροσύνη, μπορεί να μην είναι δυνατό να διακρίνεις τι είναι καλό για τον εαυτό σου ή για τους άλλους. Και ακόμα κι αν μπορούσες, χωρίς σωφροσύνη ίσως να σου λείπει η βούληση να το ακολουθήσεις.
Αν μη τι άλλο, αυτές οι ιδιότητες μπορεί να είναι ακόμη πιο σημαντικές με την άνοδο της τεχνητής νοημοσύνης και των κοινωνικών μέσων. Στην συμβουλευτική μου πρακτική, έχω συνεργαστεί με ανθρώπους όπως ο «Μπράιαν», ένας ιδεαλιστής που ήθελε η αλήθεια και η δικαιοσύνη να νικήσουν το κακό και την καταπίεση.
Η σημασία της αξιολόγησηας
Σήμερα, η ανάγκη για αυτή την αρετή γίνεται ακόμη πιο επιτακτική λόγω της τεχνητής νοημοσύνης. Τα συστήματα AI μπορούν να παράγουν κείμενα, εικόνες και βίντεο που μοιάζουν απολύτως αληθοφανή. Μπορούν να ενισχύσουν τη δημιουργικότητα και την παραγωγικότητα, αλλά ταυτόχρονα αυξάνουν τον κίνδυνο παραπληροφόρησης, εξαπάτησης και πνευματικής τεμπελιάς.
Η σωφροσύνη είναι αυτή που μας επιτρέπει να χρησιμοποιούμε την τεχνολογία χωρίς να γινόμαστε εξαρτημένοι από αυτήν. Μας βοηθά να αναρωτιόμαστε αν μια πληροφορία είναι αληθινή, αν μια εικόνα είναι αυθεντική ή αν μια απάντηση που παρήγαγε ένα μοντέλο τεχνητής νοημοσύνης είναι πράγματι σωστή.
Όπως επισημαίνει ο Reed, η διάκριση ανάμεσα στο αληθινό και το ψευδές δεν είναι έμφυτη ικανότητα αλλά αποτέλεσμα άσκησης. Στην εποχή του AI, αυτή η ικανότητα μετατρέπεται σε βασική προϋπόθεση για την υπεύθυνη συμμετοχή στην κοινωνία.
Ο συγγραφέας αναφέρει το παράδειγμα ενός ανθρώπου που, κατά τη διάρκεια της πανδημίας, παγιδεύτηκε σε θεωρίες συνωμοσίας επειδή δεν μπορούσε να αξιολογήσει κριτικά τις πηγές του. Σήμερα, με εργαλεία τεχνητής νοημοσύνης που μπορούν να παράγουν πειστικό αλλά ανακριβές περιεχόμενο μέσα σε δευτερόλεπτα, η έλλειψη κριτικής σκέψης μπορεί να έχει ακόμη μεγαλύτερες συνέπειες.
Από την άλλη πλευρά, παρουσιάζει την περίπτωση μιας γυναίκας που περιόρισε τη χρήση των κοινωνικών δικτύων, ανέπτυξε μεγαλύτερη αυτογνωσία και επανέφερε τον έλεγχο του χρόνου και της προσοχής της. Πρόκειται για ένα παράδειγμα σωφροσύνης στην πράξη: της ικανότητας να χρησιμοποιούμε την τεχνολογία χωρίς να μας χρησιμοποιεί εκείνη.
Η παρακμή της σωφροσύνης συνδέεται με την αύξηση της αγένειας, του διαδικτυακού εκφοβισμού, του εθισμού στις οθόνες και της μειωμένης ικανότητας συγκέντρωσης. Οι συνέπειες επεκτείνονται πέρα από τις προσωπικές μας σχέσεις και επηρεάζουν τη δημόσια συζήτηση, τη δημοκρατία και την ποιότητα του κοινωνικού διαλόγου.
Σε έναν κόσμο όπου η τεχνητή νοημοσύνη μπορεί να παράγει απαντήσεις με το πάτημα ενός κουμπιού, η σωφροσύνη γίνεται η αρετή που μας υπενθυμίζει ότι η γνώση δεν είναι το ίδιο πράγμα με τη σοφία. Το να έχει κανείς πρόσβαση σε πληροφορίες δεν σημαίνει ότι γνωρίζει πώς να τις αξιολογήσει ή πώς να τις χρησιμοποιήσει σωστά.
Γι’ αυτό ο Reed υποστηρίζει ότι η ανάκτηση της σωφροσύνης αποτελεί αναγκαία προϋπόθεση για την καλή ζωή. Εγκράτεια, αυτοέλεγχος, ταπεινότητα, διάκριση και αυτογνωσία συνθέτουν μια διαχρονική αρετή που μπορεί να μας βοηθήσει να αξιοποιήσουμε τα οφέλη της τεχνητής νοημοσύνης χωρίς να υποκύψουμε στους κινδύνους της.
- In.gr