Η επέλαση της τεχνητής νοημοσύνης, δεν απειλεί μόνο τις σταθερές εργασιακές σχέσεις, αλλά και την «οικονομία της περιστασιακής απασχόλησης» (gig economy), την «γκρίζα» εργασιακή ζώνη, όπου άνεργοι βρίσκουν ένα μεροκάμματο, έστω με αρνητική «ευελιξία» μισθολογικά, ασφαλιστικά και σε επίπεδο ελεύθερου χρόνου.
Όπως αναφέρουν οι Financial Times, η φετινή χρονιά σηματοδότησε μια κρίσιμη καμπή για τις πλατφόρμες gig economy που αφορούν εργασίες γραφείου, όπως το Fiverr ή το Upwork, οι οποίες συνδέουν εταιρείες με ελεύθερους επαγγελματίες σε όλο τον κόσμο για την ολοκλήρωση συγκεκριμένων έργων, όπως η συγγραφή κειμένων ή ο γραφιστικός σχεδιασμός.
Αποδεικνύεται ότι, διασπώντας τις θέσεις εργασίας σε επιμέρους καθήκοντα που εκτελούνται εξ αποστάσεως και απαλλάσσοντάς τες από την ανάγκη για θεσμική γνώση ή προσωπικές σχέσεις, οι πλατφόρμες αυτές κατέστησαν τη συγκεκριμένη εργασία ιδιαίτερα ευάλωτη στην αντικατάσταση από την τεχνητή νοημοσύνη (AI).
Η Fiverr ανέφερε «σαφή επιβράδυνση της συνολικής κίνησης και της ζήτησης στην αγορά» κατά το δεύτερο τρίμηνο του έτους, σύμφωνα με τις δηλώσεις του διευθύνοντος συμβούλου Micha Kaufman. Ο ίδιος απέδωσε την εξέλιξη αυτή εν μέρει στις «πρόσφατες ενημερώσεις μοντέλων σε διάφορα Μεγάλα Γλωσσικά Μοντέλα (LLMs)» και δήλωσε: «Με απλά λόγια: η τεχνητή νοημοσύνη αυτοματοποιεί απλές εργασίες».
Παράλληλα, η Upwork ανέφερε «επιταχυνόμενη υιοθέτηση της τεχνητής νοημοσύνης» κατά το πρώτο τρίμηνο, γεγονός που «περιόρισε τον όγκο της δραστηριότητας των πελατών στο χαμηλότερο εύρος υπηρεσιών, επηρεάζοντας συμβόλαια αξίας 500 δολαρίων και κάτω». Αν και αμφότερες οι πλατφόρμες δηλώνουν ότι στρέφονται προς εργασίες υψηλότερης αξίας και πολυπλοκότητας —οι οποίες είναι λιγότερο ευάλωτες στον αυτοματισμό— οι επενδυτές δεν πείθονται. Οι τιμές των μετοχών της Fiverr και της Upwork έχουν υποχωρήσει κατά 61% και 47% αντίστοιχα μέσα στον τελευταίο χρόνο.
Στον τομέα της χειρωνακτικής εργασίας, ο φυσικός αυτοματισμός απειλεί ορισμένους από τους ρόλους που επιτελούνται από εργαζόμενους της οικονομίας της περιστασιακής απασχόλησης (gig economy), όπως η οδήγηση και η παράδοση δεμάτων.
Τον Ιούνιο, ο επικεφαλής ενός από τους μεγαλύτερους ομίλους ηλεκτρονικού εμπορίου της Κίνας προειδοποίησε ότι οι 700.000 διανομείς της εταιρείας θα αντικαθίσταντο από ρομπότ «αργά ή γρήγορα».
Γιατί η Uber θέλει μικτό σχήμα
Στις ΗΠΑ και την Κίνα, οι οδηγοί που συνεργάζονται με πλατφόρμες όπως η Uber και η DiDi παρακολουθούν με έντονη ανησυχία την έλευση των αυτόνομων οχημάτων.
Η Uber έχει μάλιστα αρχίσει να ασκεί πιέσεις για λογαριασμό των οδηγών (μια ειρωνεία που δεν διαφεύγει της προσοχής των ίδιων των οδηγών), ζητώντας πιο αργή εισαγωγή των αυτόνομων οχημάτων ώστε να ομαλοποιηθεί η μετάβαση. Επιδιώκει επίσης τη θέσπιση κανόνων που θα υποχρεώνουν τις πλατφόρμες μετακίνησης να διαθέτουν «υβριδικά δίκτυα», συνδυάζοντας αυτόνομα οχήματα και ανθρώπους οδηγούς.
Πρόκειται για μια κίνηση της Uber που εξυπηρετεί τα δικά της συμφέροντα, καθώς αποσκοπεί στην προστασία του επιχειρηματικού της μοντέλου από την ανατροπή που θα μπορούσαν να επιφέρουν οι εφαρμογές που βασίζονται αποκλειστικά σε αυτόνομα οχήματα. Ωστόσο, αυτό δεν σημαίνει ότι σφάλλει όταν προειδοποιεί πως τα ρομπο-ταξί ενδέχεται να συνεπάγονται «λιγότερη εργασία για πολλούς οδηγούς μακροπρόθεσμα, συμπεριλαμβανομένων εκείνων που βασίζονται στην εργασία μέσω πλατφορμών ως ένα ευέλικτο δίχτυ ασφαλείας».
Πράγματι, οι πλατφόρμες περιστασιακής απασχόλησης έχουν μετατραπεί σε δίχτυ ασφαλείας για άτομα που έχουν βρεθεί εκτός της επίσημης αγοράς εργασίας ή δυσκολεύονται να αποκτήσουν πρόσβαση σε αυτήν. Έκθεση της Παγκόσμιας Τράπεζας για το 2023 εκτιμούσε ότι ο αριθμός των εργαζομένων σε διαδικτυακές πλατφόρμες περιστασιακής απασχόλησης παγκοσμίως κυμαίνεται μεταξύ 154 και 435 εκατομμυρίων, ποσοστό που αντιστοιχεί στο 4,4% έως 12,5% του παγκόσμιου εργατικού δυναμικού. Μεταξύ των πλεονεκτημάτων αυτής της εξέλιξης, σύμφωνα με τους συντάκτες της έκθεσης, συγκαταλέγονται το γεγονός ότι «βοηθά στη διαχείριση των απότομων μεταβολών στο εισόδημα» και «λειτουργεί ως ασφάλιση κατά της ανεργίας».
Η Κίνα αποτελεί ίσως το καλύτερο παράδειγμα χώρας όπου η εργασία τύπου «gig» (ευέλικτη εργασία βάσει έργου ή υπηρεσίας) λειτούργησε ως μηχανισμός απορρόφησης κραδασμών για την αγορά εργασίας. Εν μέσω της παρατεταμένης κάμψης στον κατασκευαστικό κλάδο και της αυξανόμενης αυτοματοποίησης στη μεταποίηση, ο αριθμός των ατόμων που εργάζονται στην Κίνα ως διανομείς φαγητού ή οδηγοί σε υπηρεσίες διαμοιρασμού διαδρομών (ridesharing) αυξήθηκε κατά 10 εκατομμύρια μέσα σε δύο χρόνια, φτάνοντας τα 53 εκατομμύρια το 2025, σύμφωνα με εκτιμήσεις του Κέντρου Έρευνας για τις Νέες Μορφές Απασχόλησης της Κίνας (China New Employment Forms Research Center), μιας «δεξαμενής σκέψης» (think-tank) με έδρα το Πεκίνο.
Η αθόρυβη σφαγή
Τι συμβαίνει, λοιπόν, αν αυτός ο μηχανισμός απορρόφησης κραδασμών δεχτεί ο ίδιος ένα ισχυρό πλήγμα; Εφόσον κανείς δεν απασχολεί επίσημα τους εργαζόμενους αυτούς, δεν υπάρχει και κανείς για να τους απολύσει.
Αντιθέτως, οι επιπτώσεις είναι πιθανό να εκδηλωθούν αθόρυβα, με τη μορφή λιγότερων αναθέσεων εργασίας και χαμηλότερων εισοδημάτων, αντί για τις μαζικές απώλειες θέσεων εργασίας που συνήθως καταγράφουν οι οικονομολόγοι.
Ενδεικτικό της κατάστασης είναι το γεγονός ότι υπάρχουν ελάχιστα διαθέσιμα στοιχεία σχετικά με τις επιπτώσεις των αυτόνομων ταξί (robotaxis) στους οδηγούς. Ωστόσο, μια μελέτη της Gridwise – μιας εφαρμογής υποστήριξης για οδηγούς υπηρεσιών διαμοιρασμού διαδρομών – υποδεικνύει ότι η αμοιβή ανά διαδρομή για τους οδηγούς σε πόλεις των ΗΠΑ όπου κυκλοφορούν αυτόνομα οχήματα μειώθηκε κατά την περίοδο Ιουλίου 2024 – Ιουλίου 2025, σε σύγκριση με τον εθνικό μέσο όρο.
Παράλληλα, η πλατφόρμα Upwork προσφέρει μια εικόνα για το πόσο ζοφερή μπορεί να γίνει η κατάσταση σε αυτές τις πλατφόρμες όταν διαταράσσεται σοβαρά η ισορροπία προσφοράς και ζήτησης. Οι εργαζόμενοι στο Upwork καλούνται πλέον να πληρώνουν για να υποβάλουν προτάσεις ανάληψης εργασίας, χρησιμοποιώντας ένα σύστημα που ονομάζεται «Connects». Μπορούν επίσης να καταβάλουν επιπλέον αντίτιμο για να «προωθήσουν» (boost) την πρότασή τους στην κορυφή της λίστας του πελάτη ή για να προσθέσουν στο προφίλ τους μια ένδειξη διαθεσιμότητας («available now»).
Οι απειλές που αντιμετωπίζουν οι συγκεκριμένοι εργαζόμενοι και οι πλατφόρμες αυτές δεν σηματοδοτούν το τέλος του επιχειρηματικού μοντέλου της οικονομίας της περιστασιακής απασχόλησης (gig economy). Ήδη αρχίζουν να εμφανίζονται νέες πλατφόρμες που απευθύνονται σε διαφορετικές αγορές: είτε σε τομείς εργασίας όπου η αυτοματοποίηση είναι πιο δύσκολη, όπως η υγειονομική περίθαλψη, είτε σε επαγγέλματα γραφείου όπου η ίδια η τεχνητή νοημοσύνη δημιουργεί νέα ζήτηση. Ένα παράδειγμα είναι η Mercor, η οποία πληρώνει δικηγόρους, δημοσιογράφους και τραπεζικά στελέχη – μεταξύ άλλων – για να βοηθήσουν στη βελτιστοποίηση μοντέλων τεχνητής νοημοσύνης ώστε να εκτελούν τις δικές τους εργασίες, επιταχύνοντας έτσι, ενδεχομένως, την ίδια τους την επαγγελματική απαξίωση.
Ωστόσο, οι νέες πλατφόρμες και οι νέες μορφές εργασίας δεν είναι βέβαιο ότι θα απορροφήσουν τα ίδια άτομα που εκτοπίζονται από τις παλαιότερες.
Η οικονομία της περιστασιακής απασχόλησης δεν υπήρξε ποτέ αξιόλογο δίχτυ ασφαλείας, καθώς αφήνει τους εργαζόμενους χωρίς εργασιακά δικαιώματα ή προστασία και με ελλιπή κρατική στήριξη όσον αφορά τις συντάξεις και τα επιδόματα. Τώρα, όμως, ελλοχεύει ένας νέος κίνδυνος: τα ρομπότ υποσκάπτουν σταδιακά και αθόρυβα τα θεμέλιά της. Οι υπεύθυνοι χάραξης πολιτικής ενδέχεται να μην αντιληφθούν την κατάσταση προτού το σύστημα καταρρεύσει ολοκληρωτικά.