Στη Σίλικον Βάλεϊ ο ενθουσιασμός από την επέλαση της Τεχνητής Νοημοσύνης δεν έχει μετριαστεί κατ’ ελάχιστον τριάμιση χρόνια αφότου η OpenAI διέθεσε σε ευρεία κυκλοφορία το ChatGPT 3. Έκτοτε ακολούθησαν και άλλα παρόμοια «εργαλεία» που υπόσχονται εκτίναξη της παραγωγικότητας της ανθρώπινης εργασίας. Επιτεύγματα που θεωρητικά θα μπορούσαν να φέρουν μια νέα εποχή αφθονίας στις κοινωνίες των ανθρώπων, μειώνοντας ταυτόχρονα τις ώρες απασχόλησης των εργαζομένων. Κάτι που προσώρας δεν φαίνεται να δρομολογείται.
Θα έλεγε κανείς ότι για την ώρα το «φαινόμενο ΑΙ» προδιαγράφει ένα μέλλον κερδοφόρο και παραγωγικό μεν για τις επιχειρήσεις, αλλά όχι απαραίτητα λαμπρό για την ανθρωπότητα. Μια ισορροπημένη προσέγγιση του φαινομένου αναλύουν στο βιβλίο τους «Power and Progress» δύο επιφανείς οικονομολόγοι, ο Σάιμον Τζόνσον και ο Νταρόν Ατσέμογλου, οι οποίοι το 2024 τιμήθηκαν με το βραβείο Νομπέλ Οικονομίας.
Σε συνέντευξή του στη γαλλική οικονομική εφημερίδα «Les Echos» ο Τζόνσον εξήγησε γιατί, ενώ τα ωφέλη από την επαναστατική τεχνολογία της ΑΙ είναι αδιαμφισβήτητα σε ό,τι αφορά την παραγωγικότητα των επιχειρήσεων, για το μέσο εργαζόμενο και ιδιαίτερα για τους νέους το μέλλον δεν θα είναι απαραίτητα λαμπρό αν δεν ληφθούν μέτρα σε επίπεδο κυβερνήσεων και θεσμών.
Περιορισμένες οι επιπτώσεις
«Προς το παρόν πρόκειται για μια τεχνολογία που αυτοματοποιεί κυρίως τις διαδικασίες παραγωγής. Έτσι οι μάνατζερ των επιχειρήσεων στις ΗΠΑ τη χρησιμοποιούν για να φέρουν εις πέρας εργασίες που εκτελούνται ως επί το πλείστον από νεότερο σε ηλικία και λιγότερο έμπειρο προσωπικό. Το αποτέλεσμα είναι οι προσλήψεις νέων αποφοίτων να μειώνονται», εξηγεί ο Αγγλοαμερικανός νομπελίστας, ο οποίος μετέβη πρόσφατα στο Παρίσι προσκαλεσμένος του Κέντρου Έρευνας Οικονομικής Πολιτικής (CEPR).
Ο καθηγητής του φημισμένου Ινστιτούτου Τεχνολογίας της Μασαχουσέτης (ΜΙΤ) που τιμήθηκε από τη Σουηδική Βασιλική Ακαδημία Επιστημών για τις μελέτες του σχετικά με τις επιπτώσεις των θεσμών στην ευημερία των ανθρώπινων κοινωνιών, παρατήρησε στο συνομιλητή του, ρεπόρτερ της «Les Echos» Γκιγιόμ ντε Καλινιόν, ότι ως τώρα η Τεχνητή Νοημοσύνη δεν έχει δημιουργήσει μαζική ανεργία.
«Οι μέχρι στιγμής επιδράσεις της ΑΙ σε οικονομικό και εργασιακό επίπεδο είναι περιορισμένες, αν εξαιρεθούν βέβαια οι τεράστιες επενδύσεις που έχουν γίνει την τελευταία τριετία σε κέντρα δεδομένων στις ΗΠΑ και ενισχύουν την αμερικανική ανάπτυξη και κατ’ επέκταση την αγορά εργασίας», παρατηρεί ο Σάιμον Τζόνσον.
Αντιπληθωριστική ΑΙ
Κατ’ αρχάς ο νομπελίστας επισήμανε ότι δίχως καμιά αμφιβολία η Τεχνητή Νοημοσύνη έχει ευπρόσδεκτα αντιπληθωριστικά αποτελέσματα. Αφού ξεκαθαρίζει ότι «ακόμα είναι δύσκολο να αποδώσει κανείς αξία σε μια υπηρεσία που δεν υπήρχε πριν, όπως οι συμβουλές που δίνει στον κόσμο το ChatGPT ειδικά εφόσον είναι δωρεάν», ο Τζόνσον παρατηρεί ότι μια πρώτη θετική επίδραση της ΑΙ στην οικονομία είναι η συμβολή της στην καταπολέμηση του πληθωρισμού.
«Στη Νέα Υόρκη οι εταιρείες που είναι πελάτες μεγάλων δικηγορικών γραφείων ζητούν μια έκδοση ενός εγγράφου που έχει περάσει μόνο από το φίλτρο της Τεχνητής Νοημοσύνης και όχι ενός ανθρώπου, ώστε να κοστίζει λιγότερο», δήλωσε ο Τζόνσον.
Και δεν είναι μόνο αυτό. «Το ωρομίσθιο ενός εταιρικού δικηγόρου στη Νέα Υόρκη έχει αυξηθεί σημαντικά τα τελευταία χρόνια και πλησιάζει τα 3.500 δολάρια. Η Τεχνητή Νοημοσύνη πιθανότατα θα ωφελήσει πρώτα τα κορυφαία στελέχη και θα ρίξει το λειτουργικό κόστος της επιχείρησης, αφού θα μπορεί να απολύσει όσους εκτελούν καθήκοντα κάτω από το επίπεδο της ανώτερης διοίκησης. Θα κρατήσουν δηλαδή οι επιχειρήσεις τα υψηλόβαθμα, διευθυντικά στελέχη και θα διώξουν πολλά μικρομεσαία στελέχη και νεοπροσληφθέντες, αφού τη δουλειά τους θα την αντικαταστήσει η ΑΙ.
«Οι κεφαλαιούχοι θα γίνουν πλουσιότεροι και η διαδικασία συγκέντρωσης του πλούτου θα επιταχυνθεί. Εξάλλου βλέπουμε ότι οι νεαροί Αμερικανοί, ακόμη και εκείνοι που προέρχονται από εύπορες οικογένειες, είναι απαισιόδοξοι για τα όσα φέρνει η Τεχνητή Νοημοσύνη», τονίζει ο νομπελίστας.
Μια ανθρωποκεντρική ΑΙ
Κατά τη γνώμη του Σάιμον Τζόνσον, αυτό που χρειαζόμαστε είναι «μια Τεχνητή Νοημοσύνη που ωφελεί τους εργαζόμενους». Μια τεχνολογία δηλαδή που ενισχύει τις ανθρώπινες δυνατότητες, που διευρύνει το πεδίο δράσης των εργαζομένων, που επιταχύνει την απόκτηση δεξιοτήτων και εμπειρίας, κοντολογίς μια τεχνολογία που δημιουργεί νέες θέσεις εργασίας και προάγει τον άνθρωπο, αντί να καθιστά τις ανθρώπινες δεξιότητες έωλες και ξεπερασμένες.
«Πάρτε για παράδειγμα την ιστορία των σιδηροδρόμων», λέει ο νομπελίστας. «Το τεράστιο αυτό τεχνολογικό επίτευγμα του 19ου αιώνα δημιούργησε νέες θέσεις εργασίας στη σηματοδότηση, στους υπαλλήλους των σιδηροδρομικών σταθμών, στους εργαζόμενους στις σιδηροδρομικές γραμμές, στους μηχανικούς των ατμομηχανών και αργότερα των ντιζελοκινητήρων, στους υπαλλήλους των συρμών…».
Σε μια μελέτη που δημοσιεύθηκε τον περασμένο Φεβρουάριο, οι Τζόνσον και Ατσέμογλου με τον επίσης Αμερικανό οικονομολόγο Ντέιβιτ Ότορ αναφέρουν ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα κατά το οποίο η ΑΙ γίνεται χρήσιμο εργαλείο στα χέρια του εργαζόμενου δίχως να τον αντικαθιστά. Η Schneider Electric ανέπτυξε ένα ρομποτικό βοηθό ηλεκτρολόγου, ο οποίος διευκολύνει τον ειδικό τη δουλειά σε ό,τι αφορά τη διάγνωση των βλαβών, την ερμηνεία δεδομένων, τη σύνταξη αναφορών και βελτιώνει εν γένει τις τεχνικές παρεμβάσεις του.
«Εν προκειμένω το εργαλείο δεν αντικαθιστά τον χρήστη του. Τουναντίον, βοηθά τον εργαζόμενο και βελτιώνει την απόδοσή του», σημειώνουν στη μελέτη τους οι τρεις οικονομολόγοι.
Waymo, Uber και καρότα
Το πρόβλημα έγκειται στο ότι τα πρότυπα σήμερα είναι διαφορετικά. Ο αυτοματισμός προτιμάται ευρέως από τις επιχειρήσεις επειδή φαίνεται ότι βραχυπρόθεσμα εξοικονομεί πόρους. Η επιχείρηση δηλαδή αποφεύγει την χρονοβόρα ανάπτυξη δεξιοτήτων εκ μέρους των εργαζομένων.
«Η εταιρεία των αυτόνομων ταξί Waymo, αυτοκινήτων δηλαδή που κινούνται χωρίς οδηγό, κατέχει πλέον μερίδιο αγοράς 20% στην πόλη του Σαν Φρανσίσκο κυρίως επειδή την προτιμούν οι γυναίκες. Από την άλλη πλευρά, ενώ η άφιξη της Uber στη Νέα Υόρκη πριν από λίγα χρόνια μείωσε τους ναύλους και επέτρεψε σε νέους πελάτες να έχουν πρόσβαση στην υπηρεσία, ο αριθμός των οδηγών ταξί αυξήθηκε στην πόλη, εφόσον προστέθηκαν κι αυτοί της Uber. Με την Waymo, αυτό δεν ισχύει», εξηγεί στη «Les Echos» ο Σάιμον Τζόνσον.
«Τι κάνουμε λοιπόν; Τι προτείνετε;», ρωτά το νομπελίστα ο ρεπόρτερ Γκιγιόμ ντε Καλινιόν, για να πάρει την απάντηση ότι εκείνο που χρειαζόμαστε είναι… καρότα. Κίνητρα δηλαδή, που θα ενθαρρύνουν τις επιχειρήσεις για να κινηθούν «προς τη σωστή κατεύθυνση». Παρακινώντας, για παράδειγμα, στις εταιρείες που χρησιμοποιούν την Τεχνητή Νοημοσύνη να επιτρέπουν στους υπαλλήλους τους να καθορίζουν οι ίδιοι τις κοινωνικές δεσμεύσεις και τις προδιαγραφές του εργαλείου της ΑΙ όταν υπογράφει η εταιρεία συμβάσεις με την OpenAI, την Anthropic ή την Google.
«Τεχνολογικό μέρισμα»
Ο Τζόνσον, ο Ατσέμογλου και ο Ότορ έχουν συγκεκριμένες προτάσεις. Προτείνουν, ας πούμε, τη χορήγηση επιδοτήσεων στις επιχειρήσεις για να υποστηρίξουν τις επενδύσεις τους στην Τεχνητή Νοημοσύνη, «ενισχύοντας όμως το δίκαιο ανταγωνισμό, δίνοντας φωνή στους εργαζόμενους, φροντίζοντας για τη νομική προστασία της ανθρώπινης εμπειρογνωμοσύνης από την καταγραφή και αντιγραφή της από συστήματα ΑΙ, δημιουργώντας επίσης ένα δικαιότερο φορολογικό σύστημα όπου οι ασφαλιστικές εισφορές που καταβάλλει η εργοδοσία και οι εκπτώσεις για την πρόσληψη και την εκπαίδευση εργαζομένων να είναι ισοδύναμες με τους φόρους και τις εκπτώσεις που απολαμβάνουν για τις επενδύσεις τους σε τεχνολογικό εξοπλισμό και σε λογισμικό».
Αίσθηση προκαλεί η διαφωνία του Σάιμον Τζόνσον με την πρόταση του επικεφαλής της OpenAI Σαμ Όλτμαν, ο οποίος τάχθηκε υπέρ της θέσπισης ενός καθολικού βασικού εισοδήματος που θα εξασφαλίζει την αξιοπρεπή διαβίωση των πολιτών. Για το νομπελίστα κάτι τέτοιο είναι αναξιοπρεπές διότι οδηγεί στην περιθωριοποίηση μερίδας πολιτών εξαιρώντας τους από την παραγωγή, ενώ οξύνει τις κοινωνικές ανισότητες και διακρίσεις.
«Οι άνθρωποι χρειάζονται αξιοπρέπεια, όχι ένα φεουδαρχικό σύστημα που θα τους άφηνε ανίσχυρους παρατηρητές της πορείας των γεγονότων. Εκείνο που χρειαζόμαστε είναι η υιοθέτηση ενός ‘τεχνολογικού μερίσματος’ που θα καταβάλλεται σε όλους, όπως κάνει η Πολιτεία της Αλάσκα διανέμοντας ένα μέρος των εσόδων της από πετρέλαιο και φυσικό αέριο στους κατοίκους με βάση τις τιμές των υδρογονανθράκων», τόνισε στη γαλλική εφημερίδα ο Σάιμον Τζόνσον.
Ο νομπελίστας είναι βέβαιος ότι, όπως κάθε επαναστατική τεχνολογία, η Τεχνητή Νοημοσύνη θα δημιουργήσει εντάσεις στις κοινωνίες. Γι’ αυτό υποστηρίζει ότι «θα χρειαστεί να εφεύρουμε νέους θεσμούς για την όσο το δυνατόν πιο ειρηνική διαχείριση μελλοντικών συγκρούσεων».