Δεκαετίες πριν από τη Siri, την Alexa και το ChatGPT, στο κέντρο του κόσμου της πληροφορίας βρισκόταν ένας πραγματικός άνθρωπος. Σχεδόν πάντα ήταν γυναίκα. Ήταν η τηλεφωνήτρια που συνέδεε τις κλήσεις στον τηλεφωνικό πίνακα. Κάποτε, το επάγγελμά της αποτελούσε τη συνηθέστερη μορφή απασχόλησης για τις γυναίκες κάτω των 20 ετών που είχαν γεννηθεί στις ΗΠΑ. Ο ρόλος της, τότε, ήταν άκρως απαραίτητος. Σήμερα, το επάγγελμα αυτό έχει ουσιαστικά εκλείψει.
Καθώς ο κόσμος προσπαθεί να καταλάβει τι σημαίνει η άνοδος της τεχνητής νοημοσύνης για την κοινωνία, τον πολιτισμό και την οικονομία, πολλοί εργαζόμενοι έχουν μια πιο άμεση αγωνία: τι θα συμβεί στη δική τους θέση εργασίας;
Όπως αναδεικνύει ρεπορτάζ του CNBC, η ιστορία της τεχνολογικής προόδου, από την αυτοματοποίηση των τηλεφωνικών κέντρων μέχρι το πλυντήριο και τον προσωπικό υπολογιστή, προσφέρει χρήσιμα στοιχεία. Και δείχνει ότι οι γυναίκες είναι πιθανό να βρεθούν ανάμεσα σε όσους θα επηρεαστούν περισσότερο από την AI.
«Η τεχνητή νοημοσύνη επικεντρώνεται σε επαναλαμβανόμενες εργασίες, στους αριθμούς και στον εντοπισμό μοτίβων. Αυτού του είδους οι εργασίες συναντώνται στις γραμματειακές και διοικητικές θέσεις, στις οποίες απασχολούνται πολλές γυναίκες», εξηγεί η Αριάνε Χέγκεβις, ανώτερη ερευνήτρια στο Ινστιτούτο Έρευνας για την Πολιτική των Γυναικών. «Οι γυναίκες εξακολουθούν να αποτελούν το 90% των εργαζομένων σε γραμματειακές θέσεις και συναφείς εργασίες».
Η ανησυχία αυτή υποστηρίζεται και από ερευνητικά ευρήματα. Τον Μάρτιο, η Διεθνής Οργάνωση Εργασίας κατέληξε ότι σχεδόν μία στις δέκα γυναίκες στις χώρες υψηλού εισοδήματος εργάζεται σε επαγγέλματα που ανήκουν στην κατηγορία της μεγαλύτερης έκθεσης στην τεχνητή νοημοσύνη.
Η εφεύρεση που άφησε τις τηλεφωνήτριες χωρίς δουλειά
Τη δεκαετία του 1940, σχεδόν το 95% των τηλεφωνητών στις ΗΠΑ ήταν γυναίκες. Για τα δεδομένα της εποχής, επρόκειτο για μια σχετικά καλοπληρωμένη δουλειά, η οποία απαιτούσε σημαντικές δεξιότητες.
Χρειάζονταν μήνες εκπαίδευσης για να μπορεί μια εργαζόμενη να διαχειρίζεται τις εκατοντάδες κλήσεις που έφταναν κάθε ώρα σε περιόδους αιχμής. Έπρεπε να είναι γρήγορη, ακριβής και ευγενική.
Η εισαγωγή της αυτόματης τηλεφωνικής μεταγωγής έπληξε σοβαρά αυτές τις εργαζόμενες. Ήταν μία από τις μεγαλύτερες επενδύσεις αυτοματοποίησης στην ιστορία, συγκρίσιμη ως προς τη λογική της με τις τεράστιες επενδύσεις που γίνονται σήμερα στην AI. Προκάλεσε, μάλιστα, μία από τις μεγαλύτερες τεχνολογικές ανατροπές που είχε γνωρίσει έως τότε η χώρα.
Στις δεκαετίες που ακολούθησαν την εξάπλωση της τεχνολογίας, εκτιμάται ότι χάθηκαν 75.000 θέσεις τηλεφωνητριών.
Ο οικονομολόγος Ντέιβιντ Ότορ εξηγεί ότι η εξέλιξη αυτή αποτυπώνει μια δύσκολη πραγματικότητα: αρκετοί εργαζόμενοι βρίσκονται ήδη στο επάγγελμα που τους προσφέρει τις καλύτερες προοπτικές και αποδοχές. Όταν αυτό εξαφανίζεται, η επόμενη δουλειά συχνά είναι χειρότερη.
«Οι περισσότεροι άνθρωποι δεν αλλάζουν συχνά επαγγελματική πορεία. Παίρνουν νωρίς τις αποφάσεις τους και παραμένουν σε αυτήν», αναφέρει. «Αν το επάγγελμά τους, αν η αξία αυτής της εργασίας, ξαφνικά πάψει να έχει ζήτηση και καταστεί τεχνολογικά ξεπερασμένο, κατά κανόνα θα καταλήξουν να κάνουν κάτι λιγότερο καλό».
Για την επόμενη γενιά γυναικών, ωστόσο, η εικόνα ήταν διαφορετική. Οι ερευνητές διαπίστωσαν ότι οι νεότερες εργαζόμενες βρήκαν απασχόληση σε άλλους τομείς, συχνά σε θέσεις αντίστοιχης ποιότητας. Ήταν περισσότερο προσαρμοστικές στις αλλαγές της αγοράς εργασίας και, όπως ανέφεραν, η ανησυχία για τις ευκαιρίες των επόμενων γενεών αποδείχθηκε εν μέρει αδικαιολόγητη.
Ένα επάγγελμα χάθηκε, αλλά με τον χρόνο εμφανίστηκαν άλλες, εξίσου καλές δουλειές. Αυτό, βέβαια, δεν αναιρεί το κόστος για όσες βρέθηκαν στη μέση της μετάβασης.
Το πλυντήριο και η είσοδος εκατομμυρίων γυναικών στην εργασία
Μέχρι τη δεκαετία του 1950, μια άλλη τεχνολογική καινοτομία άρχισε να αλλάζει καθοριστικά τη ζωή των γυναικών: το πλυντήριο.
Ο οικονομολόγος Τζέρεμι Γκρίνγουντ, από το Πανεπιστήμιο της Πενσιλβάνια, και οι συνεργάτες του χαρακτήρισαν τα πλυντήρια και άλλες οικιακές συσκευές «μηχανές απελευθέρωσης».
Οι συσκευές αυτές περιόρισαν δραστικά τον χρόνο που αφιέρωναν οι γυναίκες στην οικιακή εργασία. Έτσι, μπορούσαν να διαθέσουν περισσότερο χρόνο σε αμειβόμενη απασχόληση εκτός σπιτιού, παρότι η ευθύνη για το νοικοκυριό εξακολουθούσε να τις βαραίνει.
Από το 1950 έως το 1980, καθώς μεταβάλλονταν και οι κοινωνικές αντιλήψεις για τους ρόλους των φύλων, ο αριθμός των εργαζόμενων γυναικών στις ΗΠΑ αυξήθηκε κατά περισσότερα από 25 εκατομμύρια. Το ποσοστό συμμετοχής τους στο εργατικό δυναμικό ανέβηκε από το 34% στο 52%.
Το ερώτημα έχει ενδιαφέρον και για τη σημερινή εποχή: πώς κατάφερε η οικονομία να προσφέρει δουλειές σε τόσες γυναίκες; Και αν η AI δημιουργήσει μια μεγάλη δεξαμενή διαθέσιμων εργαζομένων, θα μπορέσει η αγορά να τους απορροφήσει;
Η αμερικανική οικονομία απορρόφησε εκατομμύρια γυναίκες χάρη στην ανάπτυξη των υπηρεσιών και των επιχειρήσεων, που δημιουργούσε νέες θέσεις εργασίας. Παράλληλα, η απασχόλησή τους εκτός σπιτιού αύξησε τη ζήτηση για υπηρεσίες όπως η φροντίδα των παιδιών και η προετοιμασία φαγητού. Η μετάβαση διευκολύνθηκε, επομένως, και από την ευνοϊκή οικονομική συγκυρία της εποχής.
Ο υπολογιστής κατήργησε θέσεις και άνοιξε νέες δυνατότητες
Η επόμενη μεγάλη επανάσταση που επηρέασε τις γυναίκες στον χώρο εργασίας ήταν ο προσωπικός υπολογιστής.
Πριν από την εξάπλωσή του, οι γυναίκες αποτελούσαν τη βάση της καθημερινής λειτουργίας των γραφείων. Σύμφωνα με την απογραφή του 1980, σχεδόν 4,7 εκατομμύρια Αμερικανοί εργάζονταν ως γραμματείς, στενογράφοι και δακτυλογράφοι. Περισσότερο από το 98% ήταν γυναίκες.
Όταν η IBM παρουσίασε τον προσωπικό υπολογιστή το 1981 και ακολούθησε, δύο χρόνια αργότερα, το Microsoft Word, ορισμένοι από αυτούς τους ενδιάμεσους ρόλους έπαψαν να είναι απαραίτητοι.
Η σύνταξη κειμένων, η αρχειοθέτηση και η επιμέλεια δεν εξαφανίστηκαν. Ένα μεγάλο μέρος τους, όμως, πέρασε από το εξειδικευμένο προσωπικό υποστήριξης στους υπόλοιπους εργαζομένους. Τα στελέχη μπορούσαν πλέον να πληκτρολογούν τις αναφορές τους, να οργανώνουν τα ταξίδια τους και να εκτυπώνουν τα έγγραφά τους.
Η αλλαγή είχε, ωστόσο, και μια άλλη πλευρά. Μελέτες δείχνουν ότι, ήδη στην αρχή της εποχής των προσωπικών υπολογιστών, οι γυναίκες ήταν πιθανότερο από τους άνδρες να χρησιμοποιούν υπολογιστή στη δουλειά τους. Παρότι πολλές θέσεις καταργήθηκαν, αρκετές εργαζόμενες προσαρμόστηκαν και αξιοποίησαν την τεχνολογία με τρόπους που τις έκαναν απαραίτητες στους εργοδότες τους.
Αυτό είναι ένα πιθανό σενάριο και για την τεχνητή νοημοσύνη. Σε ορισμένες περιπτώσεις, θα αναλάβει συγκεκριμένα καθήκοντα χωρίς να καταργήσει ολόκληρες θέσεις, δίνοντας στους εργαζομένους περισσότερο χρόνο και δυνατότητες να επικεντρωθούν σε δραστηριότητες που εξακολουθούν να απαιτούν ανθρώπινη συμβολή.
Η τεχνολογία μπορεί να μειώνει κάποιες θέσεις εργασίας και ταυτόχρονα να βελτιώνει τις αποδοχές άλλων εργαζομένων. Μελέτη των Μάρκους Ντίλεντερ και Ελάιζα Φορσάιθ το 2022 έδειξε ότι, όταν οι επιχειρήσεις άρχισαν να χρησιμοποιούν λογισμικό για δουλειές γραφείου, η απασχόληση σε αυτές τις θέσεις μειώθηκε κατά 1%, ενώ οι μισθοί των εργαζομένων με πανεπιστημιακό πτυχίο αυξήθηκαν κατά 3%.
Σήμερα, περισσότερες γυναίκες έχουν υψηλότερο επίπεδο σπουδών και βρίσκονται σε θέσεις ευθύνης σε σχέση με το παρελθόν. Αυτό ενδέχεται να τις βοηθήσει να προσαρμοστούν στις αλλαγές, χωρίς όμως να εξασφαλίζει ότι οι δουλειές τους θα μείνουν ανεπηρέαστες.
Η AI αναμένεται να αναλαμβάνει σταδιακά και πιο σύνθετα καθήκοντα, πέρα από τις επαναλαμβανόμενες εργασίες. Γι’ αυτό παραμένει δύσκολο να προβλέψει κανείς ποιες θέσεις θα επηρεαστούν στο μέλλον.
Η Αριάνε Χέγκεβις, ερευνήτρια στο Ινστιτούτο Έρευνας για την Πολιτική των Γυναικών, επισημαίνει το στοιχείο που δυσκολεύει κάθε πρόβλεψη: «Η τεχνητή νοημοσύνη μπορεί συνεχώς να μαθαίνει». Επομένως, μια δουλειά που σήμερα μοιάζει ασφαλής μπορεί αύριο να απαιτεί διαφορετικές δεξιότητες – ή λιγότερους ανθρώπους.