Μέχρι πριν από λίγους μήνες, η ιδέα ότι η Ευρώπη θα μπορούσε να βρεθεί αποκλεισμένη από κρίσιμες αμερικανικές ψηφιακές υπηρεσίες έμοιαζε με θεωρία συνωμοσίας. Σήμερα, ωστόσο, συζητείται ανοιχτά σε κυβερνητικά γραφεία, σε ευρωπαϊκά θεσμικά όργανα και στα σαλόνια του Νταβός. Σύμφωνα με ρεπορτάζ της Wall Street Journal, oι δηλώσεις του Ντόναλντ Τραμπ για τη Γροιλανδία, αλλά και η γενικότερη σκληρή γραμμή της Ουάσιγκτον απέναντι σε συμμάχους, λειτούργησαν ως καταλύτης: η Ευρώπη άρχισε να αναρωτιέται τι θα συνέβαινε αν, με μια υπογραφή στον Λευκό Οίκο, έκλεινε η στρόφιγγα του cloud, του email και των κρίσιμων ψηφιακών υποδομών.
Το σενάριο τρόμου στις Βρυξέλλες
Στους διαδρόμους των ευρωπαϊκών θεσμών κυκλοφορεί πλέον ένα εφιαλτικό υποθετικό σενάριο: ένα εκτελεστικό διάταγμα των ΗΠΑ που θα περιόριζε ή θα διέκοπτε την πρόσβαση ευρωπαϊκών κυβερνήσεων και επιχειρήσεων σε αμερικανικά data centers, πλατφόρμες λογισμικού ή εργαλεία τεχνητής νοημοσύνης. Για μια οικονομία που στηρίζεται σε αυτά τα συστήματα για την ενέργεια, τις μεταφορές, τις τράπεζες και τη δημόσια διοίκηση, το πλήγμα θα ήταν τεράστιο.
Όπως παραδέχονται Ευρωπαίοι αξιωματούχοι, μόνο η διατύπωση αυτής της σκέψης αρκεί για να αλλάξει ριζικά τη συζήτηση. Η «τεχνολογική κυριαρχία», όρος που για χρόνια ακουγόταν θεωρητικός, μετατρέπεται σε στρατηγική προτεραιότητα.
Από την άμυνα στην πολιτική δράση
Η αλλαγή κλίματος αποτυπώθηκε πρόσφατα και σε πολιτικό επίπεδο. Το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο ενέκρινε ψήφισμα που ανοίγει τον δρόμο για προτίμηση ευρωπαϊκών τεχνολογικών προϊόντων στις δημόσιες προμήθειες, ενώ συζητείται νέο νομοθετικό πλαίσιο για την ενίσχυση ευρωπαϊκών παρόχων cloud. Παράλληλα, η Κομισιόν επεξεργάζεται μέτρα που μέχρι πρότινος θα θεωρούνταν ακραία, όπως η αξιολόγηση κινδύνων ασφαλείας από τη χρήση αμερικανικών ψηφιακών υπηρεσιών.
Αξιωματούχοι σημειώνουν ότι δεν πρόκειται για «κήρυξη πολέμου» στην αμερικανική τεχνολογία, αλλά για μια προσπάθεια μείωσης εξαρτήσεων και ενίσχυσης της ευρωπαϊκής παραγωγικής βάσης.
Η έκταση της εξάρτησης
Τα νούμερα, ωστόσο, δείχνουν πόσο δύσκολο είναι το εγχείρημα. Η ευρωπαϊκή αγορά cloud κυριαρχείται σχεδόν απόλυτα από αμερικανικούς κολοσσούς. Το μεγαλύτερο μέρος των δαπανών κατευθύνεται σε υπηρεσίες των Amazon, Microsoft και Google, που αποτελούν τη ραχοκοκαλιά της ψηφιακής λειτουργίας χιλιάδων επιχειρήσεων και οργανισμών.
Η εξάρτηση δεν περιορίζεται στο cloud. Από τα μικροτσίπ και τα λειτουργικά συστήματα έως τα προηγμένα μοντέλα τεχνητής νοημοσύνης, η ευρωπαϊκή οικονομία είναι συνδεδεμένη με την αμερικανική τεχνολογία σε βαθμό που καθιστά οποιαδήποτε «απόσχιση» εξαιρετικά περίπλοκη.
Γιατί η Ευρώπη έμεινε πίσω
Η σημερινή αδυναμία δεν προέκυψε τυχαία. Παρότι η Ευρώπη πρωταγωνίστησε στην εποχή των τηλεπικοινωνιών, με εταιρείες-σύμβολα όπως η Nokia και η Ericsson, δεν κατάφερε να δημιουργήσει αντίστοιχους κολοσσούς στην ψηφιακή εποχή του διαδικτύου. Οι ευρωπαϊκές προσπάθειες για τη δημιουργία μηχανών αναζήτησης και πλατφορμών λογισμικού δεν κατάφεραν ποτέ να αποκτήσουν την απαιτούμενη κλίμακα.
Oι επιχειρηματίες και οι επενδυτές αποδίδουν το πρόβλημα σε έναν συνδυασμό κατακερματισμένης αγοράς, αυστηρών κανονισμών και περιορισμένης διάθεσης για ρίσκο. Σήμερα, η ΕΕ προσπαθεί να χαλαρώσει ορισμένους ψηφιακούς κανόνες, αλλά η πρόοδος είναι αργή.
Το παρελθόν που επιστρέφει
Η συζήτηση για την ψηφιακή ανεξαρτησία δεν είναι νέα. Αναζωπυρώθηκε το 2013, μετά τις αποκαλύψεις του Έντουαρντ Σνόουντεν για την αμερικανική παρακολούθηση, και ξανά το 2018, όταν αμερικανική νομοθεσία έδωσε στις αρχές τη δυνατότητα να ζητούν δεδομένα που αποθηκεύονται εκτός ΗΠΑ από αμερικανικές εταιρείες.
Παρά τις ανησυχίες, οι αμερικανικοί κολοσσοί όχι μόνο διατήρησαν αλλά ενίσχυσαν τη θέση τους στην Ευρώπη, επενδύοντας σε τοπικά data centers και προσφέροντας δεσμεύσεις για αποθήκευση δεδομένων εντός της ΕΕ.
Το νέο μοντέλο: «κυρίαρχο cloud»
Σήμερα, το παιχνίδι παίζεται σε πιο λεπτές ισορροπίες. Οι ευρωπαϊκές κυβερνήσεις ζητούν λύσεις που θα τους δίνουν μεγαλύτερο έλεγχο χωρίς να θυσιάζουν την τεχνολογική υπεροχή των μεγάλων παρόχων. Έτσι γεννήθηκε το μοντέλο του «κυρίαρχου cloud»: υπηρεσίες που βασίζονται σε αμερικανική τεχνολογία, αλλά λειτουργούν υπό ευρωπαϊκή διοίκηση, με ευρωπαίους πολίτες και εταιρείες στο τιμόνι.
Η Microsoft, η Amazon και η Google έχουν ήδη κινηθεί προς αυτή την κατεύθυνση, μέσω συνεργασιών, θυγατρικών και ειδικών δομών που υπόσχονται μεγαλύτερη αυτονομία στους πελάτες τους.
Γαλλογερμανικός άξονας και ευρωπαϊκά «πρωταθλήματα»
Γαλλία και Γερμανία βρίσκονται στην πρώτη γραμμή αυτής της προσπάθειας. Το Βερολίνο δοκιμάζει ανοιχτού κώδικα εναλλακτικές σε εργαλεία γραφείου, ενώ το Παρίσι επενδύει στην ανάπτυξη εγχώριων πρωταθλητών στην τεχνητή νοημοσύνη και προσελκύει επενδύσεις σε ενεργοβόρα data centers, αξιοποιώντας τη φθηνή πυρηνική ενέργεια.
Ο Εμανουέλ Μακρόν συνοψίζει το διακύβευμα με πολιτικούς όρους: η τεχνολογία δεν είναι απλώς οικονομικό ζήτημα, αλλά θέμα κυριαρχίας. «Δεν θέλουμε να είμαστε ψηφιακοί υποτελείς», έχει δηλώσει χαρακτηριστικά.
Ψηφιακό διαζύγιο ή αναγκαστικός συμβιβασμός;
Παρά τη ρητορική, λίγοι πιστεύουν ότι ένα πλήρες «ψηφιακό διαζύγιο» με τις ΗΠΑ είναι εφικτό στο άμεσο μέλλον. Το πιθανότερο σενάριο είναι ένας δύσκολος συμβιβασμός: περισσότερος ευρωπαϊκός έλεγχος, μεγαλύτερη ποικιλία παρόχων και σταδιακή ενίσχυση εγχώριων λύσεων, χωρίς όμως απότομη ρήξη.
Το βέβαιο είναι ότι η Ευρώπη δεν αντιμετωπίζει πλέον την τεχνολογική της εξάρτηση ως αφηρημένο πρόβλημα του μέλλοντος.
Τη βλέπει ως υπαρξιακό ζήτημα – και αυτή η αλλαγή αντίληψης ίσως αποδειχθεί το πρώτο πραγματικό βήμα προς μια πιο αυτόνομη ψηφιακή ήπειρο.