Οι ευρωπαϊκές ενεργειακές υποδομές βρίσκονται πλέον στην πρώτη γραμμή ενός αθέατου αλλά διαρκώς εντεινόμενου πολέμου. Υποσταθμοί υψηλής τάσης, γραμμές μεταφοράς ηλεκτρικής ενέργειας, κέντρα ελέγχου δικτύων και μεγάλες μονάδες ηλεκτροπαραγωγής θεωρούνται σήμερα οι πιο ευάλωτοι κρίκοι της αλυσίδας.
Στη διάρκεια της τρέχουσας Διάσκεψης Ασφαλείας του Μονάχου διεξάγονται συζητήσεις σε υψηλό επίπεδο για την ενεργειακή ασφάλεια και τις ανθεκτικές ενεργειακές υποδομές
Κι αυτό διότι ένα πλήγμα σε μια ενεργειακή υποδομή π.χ. σε μετασχηματιστές υπερυψηλής τάσης ή σε μια ηλεκτρική διασύνδεση μπορεί να προκαλέσει εκτεταμένες διακοπές ρεύματος, με επιπτώσεις όχι μόνο στην οικονομία αλλά και στη δημόσια ασφάλεια, την υγεία και την άμυνα.
Ενεργειακές υποδομές και υβριδικές απειλές
Δεν είναι τυχαίο ότι κατά τη διάρκεια της τρέχουσας Διάσκεψης Ασφαλείας του Μονάχου 2026 που ξεκίνησε χθες και ολοκληρώνεται την Κυριακή, διεξάγονται συζητήσεις σε υψηλό επίπεδο για τις προκλήσεις όσον αφορά στην ενεργειακή ασφάλεια και τις ανθεκτικές ενεργειακές υποδομές καθώς και για τις υβριδικές απειλές και την κυβερνοασφάλεια.
Η εμπειρία των τελευταίων ετών και κυρίως ο πόλεμος Ρωσίας – Ουκρανίας, κατέδειξε ότι οι ενεργειακές υποδομές αποτελούν πρωταρχικό στόχο σε σύγχρονες συγκρούσεις
Την Ελλάδα εκπροσωπεί ο υπουργός Περιβάλλοντος και Ενέργειας, κ. Σταύρος Παπασταύρου, ο οποίος θα είναι κεντρικός ομιλητής σε πάνελ για τη διασφάλιση του ενεργειακού μέλλοντος της Ευρώπης. Φέτος συμμετέχουν περίπου 65 αρχηγοί κρατών και κυβερνήσεων, εκπρόσωποι διεθνών οργανισμών, ειδικοί σε θέματα άμυνας και ασφάλειας, ακαδημαϊκοί και στελέχη της βιομηχανίας από 115 χώρες.
Οι διασυνοριακές διασυνδέσεις και τα υποθαλάσσια καλώδια μεταφοράς ηλεκτρικής ενέργειας και δεδομένων θεωρούνται από τους ειδικούς ως η «αχίλλειος πτέρνα» του ενεργειακού συστήματος
Η εμπειρία των τελευταίων ετών και κυρίως ο πόλεμος Ρωσίας – Ουκρανίας, κατέδειξε ότι οι ενεργειακές υποδομές αποτελούν πρωταρχικό στόχο σε σύγχρονες συγκρούσεις. Σύμφωνα με τη νέα έκθεση της Eurelectric που δημοσιεύθηκε χθες με τίτλο «Battle-tested power systems», υπολογίζεται ότι μόνο στην Ουκρανία, οι επιθέσεις με πυραύλους και drones προκάλεσαν ζημιές άνω των 17 δισεκατομμύρια ευρώ στις ενεργειακές υποδομές της Ουκρανίας.
Οι πιο ευάλωτες υποδομές
Οι διασυνοριακές διασυνδέσεις και τα υποθαλάσσια καλώδια μεταφοράς ηλεκτρικής ενέργειας και δεδομένων θεωρούνται από τους ειδικούς ως η «αχίλλειος πτέρνα» του ενεργειακού συστήματος. Και αυτό διότι πρόκειται για υποδομές εκτεθειμένες σε ανοιχτούς χώρους, άρα πιο ευάλωτες για σαμποτάζ και περιλαμβάνουν εξοπλισμό μεγάλης αξίας.
Η νέα γεωπολιτική πραγματικότητα έπειτα από την εισβολή της Ρωσίας, σύμφωνα με τους μελετητές της Eurelectric, θυμίζει την περίοδο του Ψυχρού Πολέμου
Εξίσου κρίσιμα είναι τα κέντρα ελέγχου και τα ψηφιακά συστήματα λειτουργίας, τα οποία αποτελούν τον «εγκέφαλο» του δικτύου. Η εξάρτηση της Ευρώπης από ένα ολοένα και πιο διασυνδεδεμένο ενεργειακό σύστημα σημαίνει ότι ένα περιστατικό σε μία χώρα μπορεί να έχει αλυσιδωτές συνέπειες σε πολλές.
Υβριδικές απειλές στην ΕΕ
Η νέα γεωπολιτική πραγματικότητα έπειτα από την εισβολή της Ρωσίας, σύμφωνα με τους μελετητές της Eurelectric, θυμίζει την περίοδο του Ψυχρού Πολέμου, αλλά σήμερα περιλαμβάνει πιο άμεσους και σοβαρούς κινδύνους για τους αμάχους.
Αναφέρονται, δε, στον λεγόμενο υβριδικό πόλεμο, με τακτικές επίθεσης, τόσο φυσικές όσο και στον κυβερνοχώρο, οι οποίες χρησιμοποιούνται από τη Ρωσία και από ένα δίκτυο συνεργατών της, δημιουργώντας ένα… κάλυμμα ή άλλοθι, ώστε να μην είναι εύκολο να κατηγορηθούν ανοιχτά για επίθεση ή υπονόμευση.
Σκιώδης πόλεμος πόντο – πόντο
Γι’ αυτόν τον λόγο, η Ρωσία δεν θεωρείται ο μοναδικός υβριδικός παράγοντας κινδύνου. Παρ’ όλα αυτά, η έκθεση αναφέρει ότι διεξάγει έναν «σκιώδη πόλεμο» κατά της ΕΕ, συνεπώς και κατά του ΝΑΤΟ. Η στρατηγική αυτή θεωρείται αποτελεσματική γιατί λειτουργεί κάτω από το όριο που θα προκαλούσε μια αποφασιστική και ενιαία αντίδραση της ΕΕ.
Η κλιμάκωση «πόντο – πόντο» επιτρέπει σταδιακά πιο επιθετικές ενέργειες, χωρίς να ξεπερνιέται ποτέ – σαφώς και μεμονωμένα – κάποιο όριο, με συνέπεια η πιθανότητα συνολικής αντίδρασης, για όλες τις ενέργειες, να είναι χαμηλή.
Καλώδια που παρασύρονται
Δηλαδή, αποκλείουν την άμεση στόχευση υποδομών με drones, πυραύλους ή πυροβολικό από τον ρωσικό στρατό, γιατί κάτι τέτοιο θα θεωρούνταν αιτία πολέμου. Για παράδειγμα, υποθαλάσσια καλώδια έχουν υποστεί ζημιές από πλοία που τα παρέσυραν άγκυρες. Για παράδειγμα, στις 25 Δεκεμβρίου 2024, το πλοίο «Eagle S», με σημαία Νήσων Κουκ, έσυρε την άγκυρά του και έκοψε το υποθαλάσσιο καλώδιο Estlink-2 στον κόλπο της Φινλανδίας, που σύμφωνα με τις εσθονικές αρχές κόστισε 50–60 εκατ. ευρώ σε επισκευές, χωρίς να υπολογίζονται οι οικονομικές απώλειες από τη διακοπή λειτουργίας ή τα επιπλέον έξοδα για επιτήρηση, έρευνα και προστασία της θαλάσσιας περιοχής.
Έναν μήνα νωρίτερα, το κινεζικής σημαίας «Yi Peng 3» θεωρήθηκε ύποπτο ότι έσυρε σκόπιμα την άγκυρά του, κόβοντας το καλώδιο «C-Lion1» που συνδέει την Φινλανδία με τη Γερμανία, καθώς και το καλώδιο της Arelion που συνδέει τη Σουηδία με τη Λιθουανία.
Τα τρωτά σημεία των ενεργειακών επιχειρήσεων
Ταυτόχρονα, ενεργειακές επιχειρήσεις αντιμετωπίζουν αυξανόμενα επίπεδα κυβερνοαπειλών και δίνουν στους επιτιθέμενους τη δυνατότητα να ελέγξουν εξοπλισμό συστημάτων ηλεκτρισμού, ο οποίος είναι συνδεδεμένος στο διαδίκτυο. Έτσι, μπορούν να προκαλέσουν φυσική ζημιά μέσω δυσλειτουργιών και, κατ’ επέκταση, blackouts.
Ενεργειακές επιχειρήσεις αντιμετωπίζουν αυξανόμενα επίπεδα κυβερνοαπειλών και δίνουν στους επιτιθέμενους τη δυνατότητα να ελέγξουν εξοπλισμό συστημάτων ηλεκτρισμού, ο οποίος είναι συνδεδεμένος στο διαδίκτυο
Ιδιαίτερη αναφορά γίνεται από τους συντάκτες της έκθεσης στις αλυσίδες προμήθειας τεχνολογίας και στους εξ΄ αποστάσεως διακόπτες («kill switches») ή στους «πειραγμένους» εξοπλισμούς (ιδιαίτερα στους ηλιακούς μετατροπείς) που πρέπει να λαμβάνονται υπόψη κατά την προμήθεια συστημάτων από εν δυνάμει εχθρικές χώρες.
Κατά τη δεκαετία 2014–2024 καταγράφηκαν 219 περιστατικά υβριδικού πολέμου στην Ευρώπη, από τα οποία το 86% συνέβησαν μετά την εισβολή της Ρωσίας στην Ουκρανία
Στην Ευρώπη, δεν υπάρχει ακόμη ενιαίο ευρωπαϊκό απόθεμα κρίσιμου εξοπλισμού. Οι εταιρείες διατηρούν ιδιωτικά αποθέματα, αλλά αυτά δεν επαρκούν πάντα για σενάρια μιας κρίσης μεγάλης κλίμακας.
Κλιμάκωση των απειλών
Οι αντίπαλοι δοκιμάζουν ενεργά την αποφασιστικότητα της Ευρώπης. Η εταιρεία γεωπολιτικής και στρατηγικής ανάλυσης κινδύνων Dragonfly Intelligence έχει χαρτογραφήσει την ένταση της απειλής για τα κράτη μέλη της ΕΕ και έχει καταδείξει ότι υπάρχει σύνδεση ανάμεσα στην έκταση της υβριδικής επιρροής που αντιμετωπίζει κάθε χώρα και του συνολικού επιπέδου στήριξης προς την Ουκρανία.
Κατά τη δεκαετία 2014–2024 καταγράφηκαν 219 περιστατικά υβριδικού πολέμου στην Ευρώπη, από τα οποία το 86% συνέβησαν μετά την εισβολή της Ρωσίας στην Ουκρανία, ενώ το 45% μόνο το 2024. Από αυτά, 11 επιθέσεις στόχευσαν κρίσιμες υποδομές.
Τα μεγάλα χτυπήματα
Ανεξάρτητα από τον δράστη, οι υβριδικές επιθέσεις κατά των κρίσιμων ενεργειακών υποδομών της ΕΕ αυξάνονται σε μέγεθος και εύρος. Την πρώτη κιόλας ημέρα του πολέμου στην Ουκρανία, μια ύποπτη ρωσική κυβερνοεπίθεση απενεργοποίησε τη δορυφορική απομακρυσμένη παρακολούθηση 5.800 γερμανικών ανεμογεννητριών, συνολικής ισχύος 11 GW.
Το μεγαλύτερο έως σήμερα «χτύπημα» ήταν η συντονισμένη επίθεση σε 22 δανικές ενεργειακές εταιρείες τον Μάιο του 2023, που αποδίδεται στη ρωσική ομάδα GRU Sandworm
Πάντως, το μεγαλύτερο έως σήμερα «χτύπημα» ήταν η συντονισμένη επίθεση σε 22 δανικές ενεργειακές εταιρείες τον Μάιο του 2023, που αποδίδεται στη ρωσική ομάδα GRU Sandworm. Οι δράστες εκμεταλλεύτηκαν άγνωστα έως τότε κενά ασφαλείας σε τείχη προστασίας της Zyxel, αναγκάζοντας τις εταιρείες να λειτουργήσουν σε «απομονωμένη λειτουργία» για να περιορίσουν την εξάπλωση της επίθεσης.
Από τις πλέον γνωστές δολιοφθορές πάντως παραμένει εκείνη στους αγωγούς φυσικού αερίου Nord Stream 1 και 2, στις 26 Σεπτεμβρίου 2022, οι οποίοι έκτοτε δεν έχουν τεθεί ξανά σε λειτουργία
Πιο πρόσφατα, επίθεση κατά της πολωνικής ενεργειακής υποδομής στις 29–30 Δεκεμβρίου 2025 έδωσε σε χάκερ πρόσβαση σε μονάδες συμπαραγωγής ηλεκτρισμού και θερμότητας και σε συστήματα διαχείρισης ανανεώσιμων πηγών ενέργειας. Η επίθεση αποκρούστηκε επιτυχώς, αποτρέποντας μπλακάουτ ή άλλες σοβαρές συνέπειες.
Ένα ακόμη παράδειγμα ήταν η επίθεση στο φράγμα της λίμνης Risevatnet στη Νορβηγία τον Απρίλιο του 2025. Οι χάκερ κατάφεραν να ανοίξουν πλήρως τη βαλβίδα νερού, εκμεταλλευόμενοι αδύναμο κωδικό ασφαλείας στο βιομηχανικό σύστημα ελέγχου οδηγώντας στην αποστράγγιση του νερού από τον ταμιευτήρα. Από τις πλέον γνωστές δολιοφθορές πάντως παραμένει εκείνη στους αγωγούς φυσικού αερίου Nord Stream 1 και 2, στις 26 Σεπτεμβρίου 2022, οι οποίοι έκτοτε δεν έχουν τεθεί ξανά σε λειτουργία.
Ο βαθμός ετοιμότητας: ανομοιογένεια και κενά
Η έκθεση της Eurelectric καταγράφει ότι η ετοιμότητα των ευρωπαϊκών δικτύων παρουσιάζει σημαντικές διαφορές από χώρα σε χώρα και από εταιρεία σε εταιρεία. Σε ορισμένα κράτη-μέλη έχουν θεσπιστεί αυστηρά πρωτόκολλα ασφάλειας, τακτικές ασκήσεις κρίσεων και στενή συνεργασία με τις αρχές άμυνας και πολιτικής προστασίας. Σε άλλες περιπτώσεις, η προσαρμογή παραμένει αργή και αποσπασματική.
Οι επενδύσεις σε φυσική προστασία, εφεδρικά συστήματα και αποθέματα εξοπλισμού συχνά εξαρτώνται από εθνικές προτεραιότητες και διαθέσιμους πόρους.
Από τα βασικά προβλήματα είναι η έλλειψη εναρμονισμένων προτύπων σε επίπεδο Ευρωπαϊκής Ένωσης. Παρότι έχουν υιοθετηθεί κανονισμοί για την κυβερνοασφάλεια και την προστασία κρίσιμων υποδομών, η εφαρμογή τους διαφέρει. Οι επενδύσεις σε φυσική προστασία, εφεδρικά συστήματα και αποθέματα εξοπλισμού συχνά εξαρτώνται από εθνικές προτεραιότητες και διαθέσιμους πόρους.
Επιπλέον, οι εταιρείες αντιμετωπίζουν το δίλημμα κόστους-ασφάλειας. Σε μια αγορά όπου οι ρυθμιστικές αρχές πιέζουν για χαμηλές τιμές και αποδοτικότητα, οι επενδύσεις σε «αόρατη» ασφάλεια δεν είναι πάντα εύκολο να αιτιολογηθούν.