Οι Ολλανδοί ξεπερνούν τις δυνατότητές τους στον τομέα των μεταφορών τεχνολογίας που διαμόρφωσαν τον σύγχρονο κόσμο. Τον 17ο αιώνα, οι καινοτομίες τους στον χρηματοοικονομικό και αγροτικό τομέα εξαπλώθηκαν στη Βρετανία, θέτοντας τα θεμέλια για τη Βιομηχανική Επανάσταση και την επέκταση της Βρετανικής Αυτοκρατορίας.
Η εταιρεία με τη μεγαλύτερη αξία στην Ευρώπη έχει δηλώσει σε Αμερικανούς αξιωματούχους ότι γνωρίζει την ακριβή τοποθεσία και των 340 μηχανημάτων EUV που έχει κατασκευάσει, συμπεριλαμβανομένων 26 που έχουν αποσυρθεί από τη λειτουργία
Ο Πέτρος ο Μέγας, τσάρος της Ρωσίας, μελέτησε τις ολλανδικές τεχνικές ναυπηγικής για να δημιουργήσει το ναυτικό που καθιέρωσε τη Ρωσία ως ναυτική δύναμη τον 18ο αιώνα. Και τη δεκαετία του 1970, ένας Πακιστανός επιστήμονας, ο A.Q. Khan, έκλεψε σχέδια από ένα ολλανδικό εργαστήριο για να ξεκινήσει το πρόγραμμα πυρηνικών όπλων της χώρας του και να εμπνεύσει παρόμοιες προσπάθειες στη Βόρεια Κορέα, το Ιράν και τη Λιβύη. Μήπως η ολλανδική τεχνογνωσία μόλις ανέτρεψε και πάλι την παγκόσμια ισορροπία δυνάμεων, διερωτάται ο Economist.
Πάντως αυτό τουλάχιστον ισχυρίζεται η κυβέρνηση Τραμπ. Από το 2019, οι ΗΠΑ έχουν απαγορεύσει την εξαγωγή προς την Κίνα των μηχανημάτων λιθογραφίας ακραίου υπεριώδους φάσματος (EUV), τα οποία κατασκευάζουν τους πιο προηγμένους ημιαγωγούς στον κόσμο. Αυτά τα μηχανήματα, τα προϊόντα των οποίων τροφοδοτούν τα πιο ικανά μοντέλα τεχνητής νοημοσύνης, κατασκευάζονται αποκλειστικά από την ASML, μια ολλανδική εταιρεία. Τις τελευταίες εβδομάδες, ωστόσο, ο υπουργός Εμπορίου των ΗΠΑ, Χάουαρντ Λούτνικ, οδήγησε την εταιρεία σε κρίση, εκφράζοντάς της τις ανησυχίες του ότι ένα από αυτά τα μηχανήματα ενδέχεται να έχει καταλήξει στην Κίνα.
Τι δηλώνει η ASML για τα μηχανήματά της
«Αδύνατο», λέει η ASML. Η εταιρεία με τη μεγαλύτερη αξία στην Ευρώπη έχει δηλώσει σε Αμερικανούς αξιωματούχους ότι γνωρίζει την ακριβή τοποθεσία και των 340 μηχανημάτων EUV που έχει κατασκευάσει, συμπεριλαμβανομένων 26 που έχουν αποσυρθεί από τη λειτουργία. Κανένα από αυτά δεν βρίσκεται στην Κίνα, αναφέρει. Επιπλέον, μόνο η ASML μπορεί να μεταφέρει τα εξαιρετικά ευαίσθητα μηχανήματα, τα οποία παρακολουθεί διαδικτυακά, ενώ τα εξαρτήματα που αποστέλλει διαχειρίζονται μηχανικοί της ASML στα εργοστάσια των πελατών. «Η ASML δεν έχει αποστείλει ποτέ μηχανή EUV στην Κίνα, ούτε έχουμε αποστείλει στην Κίνα οποιοδήποτε εξάρτημα, μονάδα ή εξοπλισμό ειδικά σχεδιασμένο για χρήση σε μηχανή EUV», δηλώνει η εταιρεία. Παρά τις επανειλημμένες αιτήσεις, η ASML δεν έχει λάβει ακόμη κανένα αποδεικτικό στοιχείο που να υποστηρίζει τον ισχυρισμό του κ. Λούτνικ.
Η ολλανδική κυβέρνηση, ενώ λαμβάνει σοβαρά υπόψη τον αμερικανικό ισχυρισμό, αντιδρά επίσης. Κατά τη διάρκεια επίσκεψής του στην Ουάσινγκτον στα τέλη Ιουνίου, ο υπουργός Εμπορίου της Ολλανδίας, Sjoerd Sjoerdsma, προσπάθησε να πείσει τον Λούτνικ, άλλους αξιωματούχους και μέλη του Κογκρέσου ότι η ολλανδική κυβέρνηση εφαρμόζει αυστηρά τους ελέγχους εξαγωγών της, συμπεριλαμβανομένων εκείνων που αφορούν την τεχνολογία EUV.
Σε συνέντευξή του στον Economist στις 2 Ιουλίου, ο κ. Sjoerdsma αρνήθηκε να δώσει λεπτομέρειες σχετικά με τυχόν συζητήσεις για τον ισχυρισμό του Λούτνικ. Ωστόσο, ξεκαθάρισε ότι η ολλανδική κυβέρνηση δεν διερευνά, προς το παρόν, τον αμερικανικό ισχυρισμό. «Αν υπήρχαν στοιχεία που έπρεπε να διερευνηθούν ή ίσως ακόμη και να οδηγήσουν σε ποινική δίωξη, τότε προφανώς θα το κάναμε», λέει.
Η διαμάχη εξαρτάται, εκ πρώτης όψεως, από το αν υπάρχει κάποια βάση για τον ισχυρισμό του Λούτνικ,. Αν και δεν έχουν δημοσιοποιηθεί πληροφορίες που να τον υποστηρίζουν, ορισμένοι που έχουν ενημερωθεί για το θέμα τον περιγράφουν ως «μη επαληθευμένο», αλλά «όχι αβάσιμο». Πολλοί ειδικοί του κλάδου θεωρούν εξαιρετικά απίθανο να έχει αποσταλεί στην Κίνα ένα πλήρες μηχάνημα EUV της ASML. Ωστόσο, ορισμένοι πιστεύουν ότι θα μπορούσαν να έχουν αποσταλεί συναφή εξαρτήματα, ίσως μέσω των ίδιων των προμηθευτών της ASML ή άλλων τρίτων. Άλλοι εκτιμούν ότι το ζήτημα αφορά μάλλον τις εξαγωγές της ASML προς την Κίνα παλαιότερων εργαλείων λιθογραφίας βαθιού υπεριώδους φάσματος (DUV) και συναφών εξαρτημάτων και υπηρεσιών, τα περισσότερα από τα οποία δεν υπόκεινται σε ελέγχους εξαγωγών. Οι εξαγωγές της ASML προς την Κίνα που σχετίζονται με την τεχνολογία DUV αντιπροσώπευαν περίπου το ένα τρίτο των εσόδων της το 2025.
Πίσω από αυτή την αντιπαράθεση, ωστόσο, κρύβονται πολύ βαθύτερες διαφορές σχετικά με την τεχνολογική πρόοδο της Κίνας και τον τρόπο με τον οποίο θα πρέπει να αντιδράσουν οι δυτικές κυβερνήσεις, εκτιμά ο Economist. Επιπλέον, αναδεικνύει τις πρόσφατες τριβές μεταξύ της κυβέρνησης Τραμπ και πολλών αμερικανικών συμμάχων, ιδίως στην Ευρώπη. Ορισμένοι Αμερικανοί αξιωματούχοι θεωρούν ότι η Ευρώπη υιοθετεί μια αδύναμη στάση απέναντι στην Κίνα. Πολλές ευρωπαϊκές κυβερνήσεις, ωστόσο, φοβούνται ότι η κυβέρνηση Τραμπ υπονομεύει τα οικονομικά και αμυντικά τους συμφέροντα, ενώ προσπαθεί να συνάψει τις δικές της προνομιακές συμφωνίες με την Κίνα.
Πόσο έχει προχωρήσει η Κίνα;
Ορισμένοι Ευρωπαίοι αξιωματούχοι και στελέχη ανησυχούν επίσης ότι η κυβέρνηση Τραμπ προσπαθεί να πιέσει την ASML και τις σχετικές εταιρείες να μεταφέρουν μεγαλύτερο μέρος της δραστηριότητάς τους στην Αμερική, προκειμένου να συμβάλουν στην ανάπτυξη της βιομηχανίας μικροτσίπ εκεί. Ένα κρίσιμο ερώτημα είναι πόσο έχει προχωρήσει η Κίνα στην κατασκευή της δικής της μηχανής EUV. Το πρακτορείο ειδήσεων Reuters ανέφερε τον Δεκέμβριο ότι μια ομάδα πρώην μηχανικών της ASML στην Κίνα είχε ολοκληρώσει ένα πρωτότυπο μηχάνημα EUV στις αρχές του 2025 και το δοκιμάζει σε ένα εργαστήριο υψηλής ασφάλειας στο Σενζέν. Η ASML δήλωσε ότι δεν μπορεί να ελέγξει πού εργάζονται οι πρώην υπάλληλοί της, αλλά αυτοί δεσμεύονται από συμφωνίες εμπιστευτικότητας και, σε ορισμένες περιπτώσεις, η εταιρεία έχει προβεί με επιτυχία σε νομικές ενέργειες ως απάντηση στην κλοπή εμπορικών απορρήτων.
Το πρωτότυπο δεν είχε ακόμη κατασκευάσει λειτουργικά τσιπ, αλλά η κινεζική κυβέρνηση είχε θέσει ως στόχο την παραγωγή λειτουργικών τσιπ έως το 2028, σύμφωνα με το δημοσίευμα του Reuters. Οι περισσότεροι ειδικοί του κλάδου θεωρούν ότι αυτό είναι μη ρεαλιστικό και ότι μπορεί να χρειαστεί μια δεκαετία μέχρι η Κίνα να διαθέτει ένα πλήρως λειτουργικό μηχάνημα EUV. Ωστόσο, παραδέχονται ότι η Κίνα σημειώνει ταχύτερη πρόοδο από την αναμενόμενη στο πρόγραμμα EUV της, καθώς και σε ορισμένες εναλλακτικές τεχνολογίες. Η άλλη μεγάλη ανησυχία των Αμερικανών είναι η καινοτόμος χρήση της τεχνολογίας DUV από την Κίνα. Κινεζικές εταιρείες ημιαγωγών, όπως η SMIC και η Huawei, έχουν πρωτοστατήσει σε μια τεχνική γνωστή ως «multi-patterning», η οποία χρησιμοποιεί την τεχνολογία DUV για την κατασκευή λογικών τσιπ μεγέθους μικρότερου των επτά νανομέτρων, κοντά στην αιχμή της τεχνολογίας του κλάδου. Αυτά κατασκευάζονταν προηγουμένως μόνο με μηχανήματα EUV. Αν και η τεχνική αυτή συνεπάγεται υψηλότερο κόστος και περισσότερα σφάλματα σε σύγκριση με τα εργαλεία EUV, ορισμένοι Αμερικανοί εμπειρογνώμονες πιστεύουν ότι θα μπορούσε να επιτρέψει στην Κίνα να παράγει εκατομμύρια από τα προηγμένα τσιπ που χρειάζεται για να καλύψει τη διαφορά από τις ΗΠΑ στον αγώνα για την υπεροχή στον τομέα της τεχνητής νοημοσύνης. Η επικρατούσα άποψη στην Ευρώπη, εν τω μεταξύ, είναι ότι οι εν λόγω κίνδυνοι πρέπει να σταθμιστούν με την ανάγκη προστασίας και επέκτασης των εσόδων της ASML και του οικοσυστήματος γύρω από αυτήν, αποφεύγοντας παράλληλα αντίποινα από την Κίνα.
«Pax Silica»
Ένας από τους πυλώνες της αμερικανικής αντίδρασης είναι μια νέα συμμαχία χωρών που συμμετέχουν στις δυτικές αλυσίδες εφοδιασμού στον τομέα της τεχνητής νοημοσύνης. Γνωστή ως «Pax Silica», η συμμαχία αυτή ξεκίνησε τον Δεκέμβριο και στοχεύει στην ενθάρρυνση της συνεργασίας και της θέσπισης κοινών κανονισμών σε τομείς που εκτείνονται από την ενέργεια και τα κρίσιμα ορυκτά έως την προηγμένη μεταποίηση και τα μοντέλα τεχνητής νοημοσύνης. Μέχρι στιγμής έχει εξασφαλίσει την υποστήριξη 24 υπογραφόντων, μεταξύ των οποίων η Ευρωπαϊκή Ένωση και η Ολλανδία, οι οποίες προσχώρησαν τον Ιούνιο κατά τη διάρκεια της επίσκεψης του υπουργού Εμπορίου τους. Αυτό θα μπορούσε να διευκολύνει την ανταλλαγή τεχνολογίας αιχμής μεταξύ χωρών με κοινές απόψεις και την εναρμόνιση των ελέγχων εξαγωγών που αφορούν τα συστήματα EUV.
Η πιο αμφιλεγόμενη αμερικανική πρωτοβουλία είναι ο νόμος MATCH, ένα νομοσχέδιο που κατατέθηκε τον Απρίλιο με τη στήριξη και των δύο κομμάτων. Δεν θα εμπόδιζε απλώς τις πωλήσεις μηχανημάτων DUV στην Κίνα, αλλά θα περιόριζε επίσης την παροχή υπηρεσιών συντήρησης, ανταλλακτικών και υποστήριξης λογισμικού από την ASML για τα εκατοντάδες μηχανήματα DUV που βρίσκονται ήδη εκεί. Επιπλέον, θα έδινε στις ολλανδικές και άλλες συμμαχικές κυβερνήσεις 150 ημέρες για να ευθυγραμμίσουν τους ελέγχους τους με αυτούς των ΗΠΑ — διαφορετικά θα αντιμετωπίσουν κυρώσεις βάσει του «Foreign Direct Product Rule». Ο κανόνας αυτός εφαρμόζει τους αμερικανικούς ελέγχους εξαγωγών σε ξένα προϊόντα των οποίων η κατασκευή περιλαμβάνει τεχνολογία που προέρχεται από τις ΗΠΑ και, στην περίπτωση της ASML, θα την υποχρέωνε να συμμορφωθεί ή να αντιμετωπίσει βαριά πρόστιμα και άλλες κυρώσεις. Οι υποστηρικτές τονίζουν ότι τέτοια μέτρα είναι απαραίτητα, δεδομένων των διακυβευμάτων για την εθνική ασφάλεια. «Δεν υποστηρίζω το να ζητάμε ευγενικά από τις εταιρείες να μην το κάνουν αυτό. Υποστηρίζω να καταστεί παράνομο να το κάνουν», λέει ο Γκρέγκορι Άλεν, πρώην διευθυντής στρατηγικής και πολιτικής στο Κοινό Κέντρο Τεχνητής Νοημοσύνης του Πενταγώνου, ο οποίος σήμερα διευθύνει μια εταιρεία έρευνας και παροχής συμβουλών.
Διαφωνία Ολλανδίας στον νόμο MATCH
Οι Ολλανδοί (και ορισμένοι άλλοι σύμμαχοι) διαφωνούν. Ο νόμος MATCH είναι «πραγματικά ατυχής από τη δική μας οπτική γωνία», λέει ο κ. Sjoerdsma. Εκφράζει ιδιαίτερη ανησυχία για την απειλή εξωεδαφικής εφαρμογής του αμερικανικού δικαίου σε ολλανδικές και συμμαχικές εταιρείες. «Πιστεύουμε ότι κάθε χώρα μπορεί να αποφασίσει καλύτερα από μόνη της ποια τεχνολογία πρέπει να αναπτύξουν οι εταιρείες της και ποιοι κίνδυνοι ασφάλειας ενδέχεται ή όχι να συνεπάγεται αυτό», λέει. Περαιτέρω λόγοι για τον σκεπτικισμό της κυβέρνησής του είναι η αντίφαση μεταξύ της απαίτησης να περιοριστούν οι εξαγωγές παλαιότερων εργαλείων DUV και της συμφωνίας της κυβέρνησης Τραμπ να επιτρέψει την εξαγωγή στην Κίνα των τσιπ τεχνητής νοημοσύνης H200 της Nvidia. Αυτά μπορούν να κατασκευαστούν μόνο από ορισμένα από τα πιο πρόσφατα μηχανήματα EUV. Ο κ. Sjoerdsma αντιμετωπίζει τώρα εξίσου δύσκολες διαπραγματεύσεις ενόψει μιας αναμενόμενης επίσκεψης στην Κίνα.
Η Κίνα έχει καταγγείλει τον νόμο MATCH και πρόσφατα θέσπισε κανονισμούς που της επιτρέπουν να επιβάλλει κυρώσεις σε ξένες εταιρείες που συμμορφώνονται με τις αμερικανικές κυρώσεις ή τους ελέγχους εξαγωγών. H Oλλανδία ήδη αντιμετωπίζει τις επιπτώσεις της αντίδρασης που προκάλεσε η απόφασή της τον Σεπτέμβριο να αναλάβει τον έλεγχο της Nexperia, μιας ολλανδικής εταιρείας κατασκευής τσιπ που ανήκει σε Κινέζους, προκειμένου να την εμποδίσουν να μεταφέρει τις δραστηριότητές της στην Κίνα. Η κινεζική κυβέρνηση αντέδρασε εμποδίζοντας τις εξαγωγές της Nexperia από την Κίνα, προκαλώντας σοβαρές διαταραχές στις ευρωπαϊκές και ιαπωνικές αυτοκινητοβιομηχανίες.
Η αναταραχή γύρω από τον ισχυρισμό του Λούτνικ ενδέχεται να υποχωρήσει, ειδικά αν οι ΗΠΑ δεν προσκομίσουν αποδεικτικά στοιχεία που να τον υποστηρίζουν. Ωστόσο, αυτή δεν είναι παρά η πρώτη σύγκρουση σε μια ευρύτερη μάχη για τον έλεγχο της τεχνητής νοημοσύνης. Και πιθανότατα δεν θα είναι η τελευταία φορά που η ASML και η περιζήτητη τεχνολογία της θα βρεθούν στο στόχαστρο.